Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (diidxazá)
La referencia
obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi
Ca gunáa sti guidxiguié' nabeza'ca hra hruzaani' gubidxa, nacu'ca lari hruzaani'ga, ne hru'lui cayuunda. |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
|
Bisaca - Bitcha | ||
| Zapoteco | Significado en castellano | |
|---|---|---|
| Bisaca | Tuvo valor, valía, fue costoso, eleva el costo | |
| Bisacabe' ni cutóbe | Aumentó el precio de su mercancía | |
| Bisa'cabe' ni cutócabe | Acompletaron el peso de su mercancía | |
| Bisa'qui | Quema, quemó | |
| Bisa'qui gubidxa | El sol quemó | |
| Bisa'quibe' gui'chi' | Quemó papel, quemó libros, quemó documentos | |
| Bisa'quilu' ca gueta | Quemaste las tortillas | |
| Bisa'quilu' gueta | Quemaste la tortilla | |
| Bisa'quini' | Quemalo (el objeto), graba en la memoria de la computadora el firmware | |
| Biseechu' | Doblalo, envuelvelo, lo doblaste, lo envolviste | |
| Biseenda' | Envía, manda, remite, envió, mandó, remitió, envialo, mandalo | |
| Biséenda' | Envié, mandé, remití | |
| Biseenda' diidxa' | Informa verbalmente, envía recado escrito, informó, envió | |
| Biseenda' tidxi | Avisa, envía un recado oral, comunica, envía un mensajero, avisó, envió, comunicó | |
| Biseendabe' | Envió, mandó, remitió | |
| Biseendabe' bidxichi' | Envió dinero, mandó dinero | |
| Biseendabe'ni | Lo envió, lo mandó, lo remitió | |
| Biseendaca' | Hizo un pedido, envió un mensaje, ordenó traer | |
| Biseendacá' | Pedí, ordené un pedido, envié un mensaje | |
| Biseendacabe' | Ellos enviaron, mandaron, remitieron | |
| Biseendacabe' bidxichi' | Ellos enviaron dinero, mandaron dinero | |
| Biseendacabe'ni | Ellos lo enviaron, lo mandaron, lo remitieron | |
| Biseendacábeni | Él (ella) hizo el pedido | |
| Biseenda'cani | Envialos (los objetos) | |
| Biseenda'cani hranuá' | Envialos a donde estoy (los objetos) | |
| Biséendadu' | Enviamos, mandamos, remitimos | |
| Biséendadu'ni | Lo enviamos, lo mandamos, lo remitimos | |
| Biseendalu' | Enviaste, mandaste, remitiste | |
| Biseendalu'ni | Lo enviaste, lo mandaste, lo remitiste | |
| Biseendalu'ni laa | ¿Lo enviaste? | |
| Biseenda'ni | Envialo (el objeto) | |
| Biséenda'ni | Lo envié, lo remití (un objeto) | |
| Biseenda'ni hranuá' | Envialo donde me encuentro, envialo hasta mi estancia (el objeto) | |
| Biseendani ti chindáni guiúba | Envialo para que llegue rápido | |
| Biséenda'niáni' ne Óscar | Lo envié con Óscar | |
| Biseendanu' | Todos enviamos, mandamos, remitimos | |
| Biséenda'ti gui'chi' lu'lu | Te envié una carta, te envié un recado | |
| Biseendatu' | Ustedes enviaron, mandaron, remitieron | |
| Biseendatu'ni | Ustedes lo enviaron, lo mandaron, lo remitieron | |
| Bisegu' | Cierra, clausura, cerró, clausuró | |
| Bisegu' chaahui' | Cierra bien, cierralo bien | |
| Bisegu' yoo | Encierra, encarcela, encerró, encarceló | |
| Bisegua' | Cerré, clausuré | |
| Bisegube' | Cerró, clausuró (él, ella) | |
| Bisegucabe' | Ellos cerraron, clausuraron | |
| Bisegudu' | Cerramos, clausuramos | |
| Bisegulu' | Cerraste, clausuraste | |
| Bisegulu'be | Cierra sus ojos (de él o ella) | |
| Bisegulu'lu | Cierra tus ojos, cerraste tus ojos | |
| Bisegu'ni | Cierralo, mantenlo cerrado | |
| Bisegutu' | Ustedes cerraron, clausuraron | |
| Bise'ndaca | Enviaron algo, hicieron un envío | |
| Bishá | Tiró una obra, derrumbó, desbarató, borró | |
| Bisháague | Desamarra, libera, desmarró, liberó | |
| Bisháague lame | Desamarralo, liberalo (animal) | |
| Bisháague ni | Desamarralo, liberalo (objeto) | |
| Bisháague'be | Desamarró, liberó | |
| Bisháague'cabe | Ellos desamarraron, liberaron | |
| Bisháague'du | Desamarramos, liberamos | |
| Bisháague'du'ni | Lo desamarramos, lo liberamos | |
| Bisháague'lu | Desamarraste, liberaste | |
| Bisháague'lu ca mani | Desamarraste los animales, liberaste los animales | |
| Bisháague'tu | Ustedes desamarraron, liberaron | |
| Bishaana | Engendró, dió a luz | |
| Bishaanabe ti ba'du'dxapa | Engendró a una niña, dió a luz a una niña | |
| Bishaanabe ti ba'du'nguiiu | Engendró a un niño, dió a luz a un varón | |
| Bishaata' | Atropelló, aplastó, puso un objeto pesado encima | |
| Bishaata'na' | Puso firmemente la mano encima, provocó, molestó | |
| Bishaata'ñee | Aplastó con el pie, pisó, pisoteó, abusó | |
| Bishaata'ñee láme | Pisalo, aplastalo (insecto) | |
| Bishaata'ñée ni | Lo pise, pise (el objeto) | |
| Bishaata'ñée ti gui'chii | Pise una espina, me clavé una espina en el pie | |
| Bishaata'ñée'be ni | Lo pisó, pisó (el objeto) | |
| Bishaata'ñée'be yanni binnilidxitu laa | ¿Acaso él pisoteó a los familiares de ustedes? | |
| Bishaata'ñée'cabe ni | Ellos lo pisaron, pisaron (el objeto) | |
| Bishaata'ñée'du ni | Lo pisamos, pisamos (el objeto) | |
| Bishaata'ñée'lu ni | Lo pisaste, pisaste (el objeto) | |
| Bishaata'ñée'tu ni | Ustedes lo pisaron, pisaron (el objeto) | |
| Bishaca lá'dxe' | Me enfadé, me irrité, me exacerbé | |
| Bishaca la'dxi' | Se enfadó, se irritó, se exacerbó | |
| Bishágabiá | De lo peor, diabólico, maquiavélico | |
| Bishague' | Desata, desató | |
| Bishahui | Chihuitán, pueblo del istmo oaxaqueño cerca de Ixtepec | |
| Bishale' | Abrir, abrió, abre, abreme, abrenos | |
| Bishále | Abrí | |
| Bishale' ladxido'lo | Abre tu corazón, abrete, abre tu pecho | |
| Bishále xquíiña | Abrí mi baúl | |
| Bishalebe' | Abrió | |
| Bishalebe' yoo | Abrió la casa | |
| Bishalecabe' | Ellos abrieron | |
| Bishaledu' | Abrimos | |
| Bishalelu' | Abriste | |
| Bishalelu' guiña stilu | Abriste tu baúl | |
| Bishalelu' xquíiña | Abriste mi baúl | |
| Bishalelu' xquiñalu' | Abriste tu baúl | |
| Bishalelu' yoo | Abriste la casa | |
| Bishalelu'lu' | Abre los ojos, enterate, ponte abusado, avivate, despierta | |
| Bishalelu'tu' | Abran sus ojos, avivense, ponganse listos, despierten | |
| Bishaleni' | Abrelo (el objeto) | |
| Bishaletu' | Ustedes abrieron | |
| Bishedxe' | Desata, desató | |
| Bishédxe' | Desaté, se desató | |
| Bishedxe'be | Desató | |
| Bishedxe'cabe | Desataron | |
| Bishedxe'du | Desatamos | |
| Bishedxe'lu | Desataste | |
| Bishedxe'nu | Todos desatamos | |
| Bishedxe'tu | Ustedes desataron | |
| Bishegue' | Desata, desatalo, desató (una cuerda o lazo), nudo | |
| Bishegué' doo que | Desaté el nudo de la cuerda | |
| Bisheleni' | Se abrió | |
| Bishí | Tira, derrama, arroja (el líquido), derramó, arrojó, tiró | |
| Bishí nisa ca' | Tira el agua | |
| Bishia' | Derriba, derrumba, borra, tira, tumba | |
| Bishiá | Otate, bambú, guadua | |
| Bishiadxe' | Estornudó, estornudé | |
| Bishialuni' laa | ¿Lo derrumbaste?, ¿lo tiraste?, ¿lo borraste? | |
| Bishia'ni | Abre el bulto, abrelo, desenvuelvelo, destruye lo que está hecho | |
| Bishiapa (Guishiapa) | Red pequeña para guardar objetos, bolsa de red hecha con mecate, bolsa para carretas, morral, mochila | |
| Bishidu' | Nudo, amarre | |
| Bishi'dxe'naya' hra lídxu | Toque la puerta de tu casa | |
| Bishi'dxe'naya' nadipa' | Toque la puerta con fuerzas | |
| Bishí'dxi' | Tocalo, produce música | |
| Bishi'dxi' | Sonríe, pon una sonrisa, se rió | |
| Bishí'dxi' ti son yaa | Toca una melodía regional, toca una música regional | |
| Bishídxi' yagalé ca' | Toca esa guitarra, toma la guitarra y toca | |
| Bishié' café | Derramé el café | |
| Bishié' café stilu | Derramé tu café | |
| Bishié' café stine | Derramé mi café | |
| Bishigui' | Pliegue, enredo, algo enredado | |
| Bishii | Ordeña, exprime, ciñe, ordeñó, exprimió, ciñó, se ciñó, ceñir, ahorca, tuerce, apretó, apretar o colocar algo | |
| Bishii ndaani | Ponte el cinturón, se ciñó el cinto, se puso el cinturón | |
| Bishii shii | Se limpió la nariz | |
| Bishii shiilu' | Limpiate la nariz | |
| Bishiibena'ya | Acaricié, toqué con la mano, froté con la mano | |
| Bishiibi' | Mesó, alisó, se arrodilló | |
| Bishiibi' na' íque | Alisó su cabello con la mano | |
| Bishiibi' na'lu | Acariciaste, tocaste con la mano, frotaste con la mano | |
| Bishiidi' | Enredo accidental, enredo de hilos, enredo, enreda | |
| Bishiidxe' | Me reí | |
| Bishiidxi'be | Él (ella) se rió | |
| Bishiidxi'cabe | Ellos se rieron | |
| Bishiidxi'du | Nos reímos, musicalizamos, produjimos ruido | |
| Bishiidxi'du idubi huadxique | Nos reímos toda esa tarde, musicalizamos toda esa tarde | |
| Bishiidxi'nu | Todos nos reímos, todos tocamos música, todos hicimos ruido | |
| Bishiidxi'tu | Ustedes se rieron, ustedes hicieron ruido | |
| Bishiidxu' | Te reíste | |
| Bishíidxu' | Tejón | |
| Bishíidxu' huiini' | Tejoncito | |
| Bishiiñe' | Se descompuso | |
| Bishiiñeni | Se descompuso el objeto, falló, dejó de funcionar | |
| Bishílu' café | Derramaste el café | |
| Bishílu' café stibe | Derramaste su café (de él o ella) | |
| Bishílu' café sticabe | Derramaste el café de ellos | |
| Bishílu' café stilu | Derramaste tu café | |
| Bishílu' café stine | Derramaste mi café | |
| Bishílu' nisa | Derramaste el agua, tiraste el agua | |
| Bishinni' | Anocheció, se hizo noche | |
| Bishinnilu' | Te dió la noche, se te hizo noche | |
| Bishiñá | Se puso rojo, se hizo rojo, enrojeció | |
| Bishiríne' siadó | Almorcé temprano | |
| Bishirini' | Almuerza, almorzó | |
| Bishirinibe' | Almorzó | |
| Bishirinibe' buyu' | Almorzó pollo | |
| Bishirinibe' ti buyu' | Almorzó un pollo | |
| Bishirinicabe' | Ellos almorzaron | |
| Bishirinicabe' bere | Ellos almorzaron gallina | |
| Bishirinicabe' chuppa bere | Ellos almorzaron dos gallinas | |
| Bishirinicabe' ti bere | Ellos almorzaron una gallina | |
| Bishirinidu' | Almorzamos | |
| Bishirinidu' guchachi' | Almorzamos iguana | |
| Bishirinilu' | Almorzaste | |
| Bishirinilu' bidxiña' | Almorzaste venado | |
| Bishirininu' | Todos almorzamos | |
| Bishirininu' bihui | Todos almorzamos carne de cerdo | |
| Bishirininu' ti bihui huiini | Todos almorzamos un lechón | |
| Bishirinitu' | Ustedes almorzaron | |
| Bishooñe | Corre, huye, turbante, trapo que amortigua un bulto, tela enredada para sostener un bulto en la cabeza | |
| Bishóoñe' | Corrí | |
| Bishooñe ne za'nase lii | ¡Corre, que te agarro! | |
| Bishooñebe' | Corrió | |
| Bishooñebe' gunaa | Se raptó a su novia | |
| Bishooñecabe' | Ellos corrieron | |
| Bishooñedu' | Corrimos | |
| Bishooñelu' | Corriste | |
| Bishooñelu' gunaa | Raptaste a tu novia | |
| Bishooñeniá gunaa | Me rapté a mi novia | |
| Bishooñetu' | Ustedes corrieron | |
| Bishoze | Padre, papá | |
| Bishoze' | Mi padre, mi papá | |
| Bishoze guiropa | Padrastro | |
| Bishoze yu'du' | Padrino | |
| Bishoze' yu'du'á | Mi padrino | |
| Bishoze yu'du'lu | Tu padrino | |
| Bishozebe | Su padre de él o ella, su papá | |
| Bishozebe bicabi' lábe | Su padre le contestó, su padre le replicó | |
| Bishozebida | Abuelo, su abuelo | |
| Bishozebída | Mi abuelo | |
| Bishozebidabe' | El abuelo de él o ella | |
| Bishozebidabe' ne ñaa bídabe | Su abuelo y su abuela | |
| Bishozebidacabe' | El abuelo de ellos | |
| Bishozebidalu' | Tu abuelo | |
| Bishozebidanu' | Nuestro abuelo | |
| Bishozebidanu' biziidi'lanu' guca'lunu | Nuestro abuelos nos enseñaron la cultura del esfuerzo | |
| Bishozebidatu' | El abuelo de ustedes | |
| Bishozecabe | Padre de ellos, papá de ellos | |
| Bishozególa | Bisabuelo, patriarca, gran padre | |
| Bishozególa'lu | Tu bisabuelo | |
| Bishozególa'nu | Nuestros abuelos, nuestros antepasados | |
| Bishozelu | Tu padre, tu papá | |
| Bishozelu ñe ñaa'lu | Tus padres, tu papá y tu mamá | |
| Bishozenu | Nuestro padre, nuestro papá | |
| Bishozetu | El padre de ustedes, el papá de ustedes | |
| Bishuaana' | Dueño, dueña, señor de la hacienda, amo y señor | |
| Bishubi | Se frotó, frota | |
| Bishudxi' | Lo embriagó, lo emborrachó | |
| Bishuga | Uña, uñas, garra, garras | |
| Bishuga na' | Uña de la mano | |
| Bishuga ñee | Uña del pie | |
| Bishuí'lú | Fantasea, imagina, fantaseó, imaginó, vió un espejismo, perdió la noción, tuvo una visión | |
| Bishuiluá | Imaginé, vislumbré, visioné | |
| Bishuí'lúbe | Fantaseó, imaginó, vislumbró | |
| Bishuí'lúcabe | Ellos fantasearon, imaginaron, vislumbraron | |
| Bishuí'lúdu | Fantaseamos, imaginamos, vislumbramos | |
| Bishuí'lúlu | Fantaseaste, imaginaste, vislumbraste, perdiste la noción | |
| Bishuí'lútu | Ustedes fantasearon, imaginaron, vislumbraron | |
| Bishupi | Chupó, lamió | |
| Bishupini' | Chupalo, lamelo | |
| Bishuuba' | Nada en la superficie del agua, flota, nadar | |
| Bishuuba bere | Empolló la gallina | |
| Bishuuba donda | Se confesó moribundo | |
| Bishuushe | Rompe, despedaza, rompió, despedazó | |
| Bisi | Premonición, presagio, visión nefasta, actuación, simulación, fingir, engaño, fingimiento | |
| Bisiá | Aguila, limpia, funde, disuelve, limpió, fundió, disolvió | |
| Bisiá huiini' | Aguilita, gavilán, limpieza a medias | |
| Bisíaa' | Hizo bailar | |
| Bisiáa' | Hice bailar | |
| Bisiaabi' | Lo debilitó, lo carcomió, lo royó | |
| Bisiaadxa' | No acompletes, no acompletó, le faltó, incumplió, se quedó corto | |
| Bisiaadxani' | No lo acompletes | |
| Bisiaanda | Enfría, enfríalo, curó, alivió | |
| Bisiáanda' | Curé, sané | |
| Bisiaanda dxuladi ca | Enfría el chocolate, enfría ese chocolate | |
| Bisiaanda' lábe | Curalo, vuelvelo sano | |
| Bisiáanda' lábe | Lo curé | |
| Bisiaapa | Hizo que cuidaran | |
| Bisiáapa | Hice que cuidaran | |
| Bisiaasi' | Haz dormir, adormila | |
| Bisiacha | Disuelve en un líquido, macera, disolvió, maceró | |
| Bisia'nda' | Olvida, olvidalo, olvidó | |
| Bisiá'nda' | Olvidé | |
| Bisiá'nda' lii | Te olvidé, me olvidé de tí | |
| Bisia'nda náa | Olvidame | |
| Bisiá'nda' shiúbalu' | Olvida tu dolor, olvida tus penas (expresión familiar) | |
| Bisiá'nda' yuuba' stilu | Olvida tu dolor, olvida tus penas | |
| Bisia'ndabe' | Olvidó (él, ella) | |
| Bisia'ndabe' bidxichi | Olvidó el dinero | |
| Bisia'ndabe' binnilídxibe | Olvidó a su familia | |
| Bisia'ndacabe' | Ellos olvidaron | |
| Bisia'ndadu' | Olvidamos | |
| Bisiá'nda'lábe | A él lo olvidé, a ella la olvidé, me olvidé de ella | |
| Bisiá'nda'lácabe | Me olvidé de ellos, me olvidé de ellas | |
| Bisia'ndalu' | Olvidaste | |
| Bisia'ndalu' náa | Te olvidaste de mí, me olvidaste | |
| Bisia'ndani' | Olvidalo | |
| Bisia'ndatu' | Ustedes olvidaron | |
| Bisia'ndu' | Olvidaste (expresión familiar) | |
| Bisia'ndu' náa | Me olvidaste (expresión familiar) | |
| Bisiati nisa | Provocó sed | |
| Bisiaya | Espolvorea, dispersa, espolvoreó, dispersó | |
| Bisibé | Angostalo, rebaja el borde, estrechalo, angostó, rebajó, estrechó | |
| Bisicuaata diaga | Algo ensordecedor hizo que se quedara sordo | |
| Bisicuushu' | Lo arrugó, lo ajó | |
| Bisicuushuá lari stibe | Arrugué su ropa, arrugué su traje | |
| Bisicuushuá lari stine | Arrugué mi ropa, arrugué mi traje | |
| Bisicuushu'be lari stibe | Arrugó su ropa, arrugó su traje (de él mismo) | |
| Bisicuushu'lu lari stilu | Arrugaste tu ropa, arrugaste tu traje | |
| Bisichaaba' | Lo volvió perezoso | |
| Bisichonga | Lo endureció, lo secó, lo entiesó | |
| Bisichucu | Lo acortó, lo achicó | |
| Bisidaa | Volcó (un líquido), vació (un líquido) | |
| Bisidó' | Doma, domeñar, domar, domó, domeñó | |
| Bisidó'láme | Domalo, domeñalo (al animal) | |
| Bisidubi | Lo consumió, lo gastó, lo acabó | |
| Bisieche | Lo alegró | |
| Bisiene | Aconsejó, instruyó, explicó | |
| Bisiéne | Aconsejé, instruí, expliqué | |
| Bisiene lábe | Haz que él comprenda, aconsejalo | |
| Bisienebe' | Aconsejó, instruyó, explicó (él, ella) | |
| Bisienebe' ládu | Nos aconsejó, nos instruyó, nos explicó (él, ella) | |
| Bisienebe' lii | Te aconsejó, te instruyó, te explicó (él, ella) | |
| Bisienecabe' | Ellos aconsejaron, instruyeron, explicaron | |
| Bisienedu' | Aconsejamos, instruimos, explicamos | |
| Bisienelu' | Aconsejaste, instruiste, explicaste | |
| Bisienetu' | Ustedes aconsejaron, instruyeron, explicaron | |
| Bisigaa | Estira, alarga, estiró, alargó | |
| Bisigáa | Estiré, alargué | |
| Bisigaanda | Enfrió, refrescó | |
| Bisiga'de | Obsequió, regaló, donación, donativo, óbolo | |
| Bisigá'de | Obsequié, regalé, doné | |
| Bisiga'de náa caadxi' nisa | Regálame un poco de agua | |
| Bisiga'de náa caadxi' nisa biadxi | Regálame un poco de jugo de ciruela | |
| Bisiga'debe | Él (ella) obsequió, regaló, donó | |
| Bisiga'decabe | Ellos obsequiaron, regalaron, donaron | |
| Bisiga'decabe bere | Ellos obsequiaron gallinas | |
| Bisiga'decabe ca bere que | Ellos obsequiaron aquellas gallinas, ellos obsequiaron esas gallinas | |
| Bisiga'decabe ládu | Nos trajeron un presente, nos regalaron (algo) | |
| Bisiga'decabe ti bere | Ellos obsequiaron una gallina | |
| Bisiga'decabe ti yuuse | Ellos obsequiaron una res | |
| Bisiga'delu | Obsequiaste, regalaste, donaste | |
| Bisiga'denu | Obsequiamos, regalamos, donamos | |
| Bisiga'detu | Ustedes obsequiaron, regalaron, donaron | |
| Bisigani | Hizo callar, calló | |
| Bisigapa | Encargó su pertenencia a otro | |
| Bisiguchi | Amarillentó, lo volvió amarillo | |
| Bisiguii' | Miente, actúa, mintió, actuó | |
| Bisiguiibe' | Mintió (él, ella) | |
| Bisiguiicabe' | Ellos mintieron | |
| Bisiguiidu' | Mentimos | |
| Bisiguiie' | Mentí, actué | |
| Bisiguiie' lii | Te mentí, te hice una actuación | |
| Bisiguiilu' | Mentiste | |
| Bisiguiilu' náa | Me mentiste | |
| Bisiguiinu' | Todos mentimos | |
| Bisiguiitu' | Ustedes mentieron | |
| Bisiguudxi | Ablanda, suaviza, ablandó, suavizó | |
| Bisiguuna' | Hizo llorar | |
| Bisiguundu' | Lo marchitó, lo secó, lo debilitó | |
| Bisihuaahua' | Agranda, afloja, agrandó, aflojó, dejó holgado el traje | |
| Bisihuati | Atontó, apendejó, mareó | |
| Bisihuiini | Lo redujo, lo empequeñeció, redujo la talla del traje | |
| Bisií' | Se agrió a propósito, lo agrió | |
| Bisilaga | Ensánchalo, ensancha un vestido, haz ancho el borde, ensanchó | |
| Bisilagani' | Agrándalo, hazlo más grande, más grande aún, ensánchalo (el objeto) | |
| Bisimucu | Lo ensució | |
| Bisinandabeni' | Lo enfrió, lo refrescó | |
| Bisínda' | Avienta, lo aventó | |
| Bisindaa' | Lo calentó | |
| Bisindaabi' | Hiervelo, lo hirvió | |
| Bisindaana | Abrió el apetito, se antojó, produjo hambre | |
| Bisindabe | Liberó, soltó | |
| Bisínda'be ni | Lo aventó, lo soltó | |
| Bisínda'ni | Avientalo, sueltalo | |
| Bisingola | Agrandó | |
| Bisingolacabe' yoo | Ellos agrandaron la casa | |
| Bisiní' | Interroga, haz hablar, obligaron a hablar, interrogó, hizo hablar | |
| Bisiniisi | Crió, adoptó y educó un niño | |
| Bisi'ña' | Pedacería de objetos, pedacería de utensilios de barro | |
| Bisió'sho' | Lo envejeció, le dió la pátina del tiempo | |
| Bisipaashu | Lo aplastó, lo deformó | |
| Bisipandu | Lo dobló, lo enchuecó, encorvó | |
| Bisiquichi | Lo blanqueó, lo volvió blanco | |
| Bisirá | Lo acabó, lo gastó, lo agotó | |
| Bisiracha | Lo despeinó, lo hizo irregular | |
| Bisiracha'be icu | Te despeinó | |
| Bisira'ni | Acabalo, terminalo (la bebida o la comida) | |
| Bisiroo | Engorda, lo engordó | |
| Bisirooba | Lo agrandó hacia arriba | |
| Bisiropa | Repitelo, lo repitió dos veces | |
| Bisisaca | Enriqueció, elevó el costo, lo alabó, lo encareció | |
| Bisisáca' | Enriquecí, encarecí, elevé el costo | |
| Bisisacabe' | Enriqueció, elevó el costo, lo encareció (él, ella) | |
| Bisisacabe' ni cutóbe | Aumentó demasiado el precio de su mercancía | |
| Bisisacacabe' | Ellos enriquecieron, elevaron el costo, lo encarecieron | |
| Bisisacadu' | Enriquecimos, elevamos el costo, lo encarecimos | |
| Bisisacalu' | Enriqueciste, elevaste el costo, lo encareciste | |
| Bisisacatu' | Ustedes enriquecieron, elevaron el costo, lo encarecieron | |
| Bisishidxe | Hice reír, fui cómico | |
| Bisishidxi | Hizo reír, fue cómico | |
| Bisishidxi'lu | Hiciste reír, fuiste cómico, fuiste cómica | |
| Bisishiee | Lo dejó desnudo, lo dejó en la ruina, lo despojó | |
| Bisishooñe' | Lo hizo correr | |
| Bisishushu | Lo hizo dorar, lo tostó | |
| Bisisi | Se aligeró | |
| Bisisiaasi' | Vuelvelo a dormir, lo durmió, lo hizo dormir, arrulla, arrulló | |
| Bisisiaasi' lábe | Duérmelo, duérmela, arrullalo, arrullala | |
| Bisisiaasi' náa | Duérmeme | |
| Bisisiaasu' náa | Me arrullaste, me dormiste | |
| Bisisiene | Lo aconsejó, lo instruyó | |
| Bisisiene'be | (Él, ella) lo aconsejó, lo instruyó | |
| Bisisini' | Aligeralo (el objeto) | |
| Bisisisi | Aligeralo, lo aligeró | |
| Bisisoo | Lo hizo crecer de estatura, lo elevó a las alturas | |
| Bisitaaba' | Lo abolló, lo aplastó a los lados | |
| Bisitaata' | Lo aflojó, aflojó una tuerca | |
| Bisitáata' | Lo aflojé, aflojé | |
| Bisitaata'ni | Aflojalo | |
| Bisitale | Multiplicalo, lo multiplicó, lo acrecentó, lo incrementó, lo aumentó | |
| Bisitale'be | Lo acrecentó, lo incrementó, lo aumentó, lo multiplicó | |
| Bisitale'cabe | Ellos lo acrecentaron, lo incrementaron, lo aumentaron | |
| Bisitale'du | Lo acrecentamos, lo incrementamos, lo aumentamos | |
| Bisitale'lu | Lo acrecentaste, lo incrementaste, lo aumentaste | |
| Bisitale'tu | Ustedes lo acrecentaron, lo incrementaron, lo aumentaron | |
| Bisitipa | Estira, lo estiró, lo tensó | |
| Bisitípa | Lo estiré, lo tensé | |
| Bisitipa'be | Lo tensó | |
| Bisitipa'cabe | Ellos lo tensaron | |
| Bisitipa'du | Lo tensamos | |
| Bisitipa'lu | Lo tensaste | |
| Bisitipa'ni | Estiralo | |
| Bisitipa'tu | Ustedes lo tensaron | |
| Bisituícabe luá | Me avergonzaron, me incomodaron | |
| Bisituílú | Se avergonzó, le provocaron vergüenza, lo avergonzaron, lo incomodaron | |
| Bisituílú lábe | Le provocaste vergüenza, lo avergonzaste, lo incomodaste | |
| Bisituílú luá | Me avergonzaste, me incomodaste | |
| Bisiu'dxu' | Se oxidó, se pudrió | |
| Bisiyaase' | Lo ennegreció, lo volvió negro | |
| Bisoo | Creció (en altura) | |
| Bisoo'be | Creció (él, ella) | |
| Bisoo'cabe | Ellos crecieron | |
| Bisoo'do | Crecimos | |
| Bisoo'lo | Creciste | |
| Bisoo'me | Creció (el animal) | |
| Bisoo'ni | Aumentó de tamaño (el objeto) | |
| Bisoo'no | Todos crecimos | |
| Bisoo'tu | Ustedes crecieron | |
| Bisuá | Crecí | |
| Bisué | Apagué | |
| Bisuí' | Apagalo, lo apagó | |
| Bisuí' biaani' ca' | Apaga esa luz, apaga la luz, apaga ese foco, apaga esa linterna | |
| Bisuí' guiiba' ca' | Apaga ese aparato, apaga la televisión, apaga la radio | |
| Bisuí' gui'ri' ca' | Apaga esa vela, apaga la vela | |
| Bisuí'be | Apagó | |
| Bisuí'be biaani' que | Apagó la luz | |
| Bisuí'beni | Lo apagó | |
| Bisuí'cabe | Ellos apagaron | |
| Bisuí'du | Apagamos | |
| Bisuí'lu | Apagaste | |
| Bisuí'lu biaani' que | Apagaste la luz | |
| Bisuí'luni | Lo apagaste | |
| Bisuí'ni | Apagalo | |
| Bisuí'tu | Ustedes apagaron | |
| Bisunisa | Hizo sudar | |
| Bitáabe' | Clavé, encajé | |
| Bitaabi | Clavalo, encajalo, lo clavó, lo encajó | |
| Bitaabibe' | Clavó, encajó | |
| Bitaabibe'ni | Lo clavó, lo encajó | |
| Bitaabicabe' | Clavaron, encajaron | |
| Bitáabidu' | Clavamos, encajamos | |
| Bitaabilu' | Clavaste, encajaste | |
| Bitaabilu'ni | Lo clavaste, lo encajaste | |
| Bitaabitu' | Ustedes clavaron, encajaron | |
| Bitaagu' | Tapa, cubre | |
| Bitaagu' hruaalu' | Cierra la boca, cierra tu boca, calla, no digas nada | |
| Bitaagu' yoo lábe | Enciérralo, ponlo en la cárcel, llévalo al calabozo, mandalo a la prisión | |
| Bitaagu' yoo lácabe | Enciérralos, ponlos en la cárcel, llévalos al calabozo, mandalos a la prisión | |
| Bitaagua' | Tapé, cubrí | |
| Bitaagu'ni | Tapalo, cúbrelo | |
| Bitaata' | Se aflojó, se desenredó | |
| Bitaata'be'ni | Lo aflojó, lo desenredó (él, ella) | |
| Bitaata'ni | Aflojalo, desenrédalo, se aflojó, se desenredó | |
| Bitale | Multiplica, acrecienta, incrementa, aumenta, multiplicó, acrecentó, incrementó, aumentó, haz que sea más | |
| Bitalé | Multipliqué, acrecenté, incrementé, aumenté, hice que fuera más | |
| Bitápe' | Acarreé | |
| Bitapi | Acarreó (un líquido) | |
| Bitapi'be | Acarreó | |
| Bitapi'be nisa | Acarreó el agua | |
| Bitapi'cabe | Ellos acarrearon | |
| Bitapi'du | Acarreamos | |
| Bitapi'lu | Acarreaste | |
| Bitapi'tu | Ustedes acarrearon | |
| Bitcha | Se aseó, se bañó (expresión femenina) | |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
Ir al traductor en línea español - diidxazá