Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (didxazá)
La referencia
obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi
Ca gunaa xti guidxiguié' nabeza'ca hra hruzaani' gubidxa, nacu'ca lari hruzaani'ga, ne hru'lui cayuunda. |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
|
P | ||
| Zapoteco | Significado en castellano | |
|---|---|---|
| Pa | Si, afirmación con matiz de duda. Ej: pa naa = si yo | |
| Pa ca bidxidu' ñánda nusendanu' lú gui'chi' | Si los besos se pudieran enviar por carta | |
| Pa cuyube lii | Si te busco | |
| Pa cuyubi'be naa | Si me busca | |
| Pa cuyubu naa | Si me buscas | |
| Pa chaa | Si voy | |
| Pa chebe | Si él va, si ella va | |
| Pa checabe | Si ellos se van | |
| Pa cheelu | Si vas, si te vas | |
| Pa cheetu | Si ustedes se van | |
| Pa cheu' | Si vas, si te vas | |
| Pa chunu | Si vamos, si es posible vamos | |
| Pa ganda | Si se puede, ojalá se pueda | |
| Pa ganda guedane'lu | Si puedes traer | |
| Pa ganda guedane'luni | Si puedes traerlo (el objeto) | |
| Pa gápa gana shaa | Si me da la gana, si yo quiero | |
| Pa goolo stale zacahuaralu' | Si comes demasiado te vas a enfermar | |
| Pa guiaba nisaguié | Si lloviera, si llueve | |
| Pa guiaba nisaguié qui zare'nu | Si llueve no saldremos | |
| Pa guialela'dxilu | Si estás interesado, si quieres, si deseas | |
| Pa guiba'nilu' | Si vives | |
| Pa guiba'nilu' hra gasti gendaranashi' | Si vives donde no hay amor | |
| Pa guiba'nilu' ne qui ganashi'lu | Si vives sin amor | |
| Pa guiba'nilu' ne qui ganashi'lu zatilú ne qui zaba'nilu' | Si vives sin amor morirás sin vivir | |
| Pa guidxélanu | Si encontramos | |
| Pa guina'bacabená | Si me piden | |
| Pa guindisu' hridxi | Si aumentas el volumen, si alzas la voz, si aumentas el ruido | |
| Pa guini cabe | Si murmuran, si hablan | |
| Pa guini cabe na | Si murmuran de mí, si hablan de mí | |
| Pa guini cabe na neza lúlu | Si murmuran de mí en tu presencia, si hablan de mí delante de tí | |
| Pa guiniti'cani | Si se pierden | |
| Pa gunite' | Si pierdo, pierda, perder | |
| Pa guuna'lu naa hra'te | Si lloras yo peno, si lloras yo sufro | |
| Pa guyube lii | Si he de buscarte | |
| Pa guyubu naa | Si me buscaras | |
| Pa hrituí' lu | Si te avergüenzas, si tienes vergüenza | |
| Pa hrituí' lu lu xcu sti guenda stilu | Si te avergüenzas de tus raíces | |
| Pa huandi' | Por si es cierto, si fuera verdad, si es que es cierto | |
| Pa iruti' guiini' | Si nadie está, si nadie se encuentra | |
| Pa labe qui nabe | Si él (ella) no quiere, si no lo desea | |
| Pa ladu | Para donde, por donde | |
| Pa ladu che'tu | Para donde van | |
| Pa ladu cheu | Para donde te vas | |
| Pa ladu chuunu | Para donde nos vamos | |
| Pa ladu gueedabe | ¿Por dónde va a llegar? | |
| Pa ladu hriaana hralidxu' | ¿Por dónde queda tu casa? | |
| Pa ladu hriaana nisadó | ¿Por dónde queda el mar? | |
| Pa ladu nabe'zu | ¿Por donde queda tu casa?, ¿por donde rádicas?, ¿por donde vives? | |
| Pa ma bidié guendanabani' stine | Si ya dí mi vida | |
| Pa ma bidié lii guendanabani' stine | Si ya te he dado la vida... | |
| Pa ma' cheu' | Si ya te vas, si ya vas a partir | |
| Pa ma' guní' íquelu | Si ya lo pensaste, si ya tomaste una decisión | |
| Pa naa cha' | Si voy, si yo voy | |
| Pa na'cani | Si así está, si eso es, si así se ve | |
| Pa na'cani sacáa | Si así están las cosas, si así se ven las cosas, si así se ve la situación | |
| Pa neshená'ya | Si estoy despierto, si soy listo, si soy astuto, si soy fregón | |
| Pa ngani | Si eso es, si es por eso | |
| Pa nituí lúlu | Si tuvieras vergüenza, si tuvieras dignidad | |
| Pa nú | Si hay | |
| Pa nu guinaba diidxa' | Si alguien pregunta, por si alguien pregunta | |
| Pa nú shiisha | Si hay algo, si algo sucede | |
| Pa nuaa' | Si estoy, si me encuentro | |
| Pa nuube | Si él (ella) está, si él se encuentra | |
| Pa nuucabe | Si están ellos, si se encuentran ellos | |
| Pa nuulú | Si estás, si te encuentras | |
| Pa nuutu | Si están ustedes, si se encuentran ustedes | |
| Pa nuuza'be shisha donda Petrona | Si cometí alguna falta Petrona | |
| Pa ña'ca | Si fuera, si así fuera, si pudiera, si se hiciera | |
| Pa ña'ca ladxu | Si tu quisieras, puesto que puedes | |
| Pa ña'ca ngasi | Si solo fuera eso, si nomás fuera eso | |
| Pa ña'cani | Si se hiciera, si se construyera, si pudiera hacerse | |
| Pa ña'cani sacáa | Si así se hiciera, si así fuera | |
| Pa ñánda si que ñelu' | Si se pudiera mejor no te fueras, si se pudiera mejor no partieras | |
| Pa ñanna' | Si supiera, de haber sabido | |
| Pa ñanna' neegue' ñenda' | Si supiera ayer habría llegado | |
| Pa ñanna'lu | Si tu supieras, si te enteraras | |
| Pa ña'nu | Si supieras, si lo supieras | |
| Pa ñapa' | Si tuviera | |
| Pa ñu xpia'lu | Si tuvieras educación | |
| Pa ñu xpia'lu ñeenelu | Si tuvieras educación comprenderías | |
| Pa ñu xpia'lu ñeenelu shi cayabe lii | Si tuvieras educación comprenderías lo que te digo | |
| Pa ñu xpia'lu qui nidxibu sacasi | Si tuvieras educación no te sentirías inseguro(a) | |
| Pa ñu xquendabiaanilu' | Si tuvieras instrucción, si no fueras ignorante | |
| Pa ñuu | Si hubiera, si no escaseara | |
| Pa ñuu xquendabiaani' lu liá | Si no fueras tan ignorante mujer | |
| Pa qui chebe | Si él no va, si ella no va | |
| Pa qui checabe | Si ellos no van, si ellos no se van | |
| Pa qui chelu | Si no vas, si no te vas | |
| Pa qui chetu | Si ustedes no van, si ustedes no se van | |
| Pa qui cheu' | Si no vas, si no te vas | |
| Pa qui chunu | Si no vamos | |
| Pa qui gue'du | Si no vienes | |
| Pa qui guidxe'la lu' | Si no encuentras, si no localizas | |
| Pa qui guinne' | Si no estoy, si no me encuentro | |
| Pa qui guinni'be | Si él (ella) no está, si él no se encuentra | |
| Pa qui guinni'cabe | Si ellos no están, si ellos no se encuentran | |
| Pa qui guinni'lu | Si no estás, si no te encuentras, sin tí | |
| Pa qui guinni'tu | Si ustedes no están, si ustedes no se encuentran | |
| Pa qui gunidxiiña'lu záro'lo | Si no quieres trabajar engordarás | |
| Pa qui gunidxiiña'lu záro'lo ne zacahuarálu | Si no quieres trabajar engordarás y te enfermarás | |
| Pa qui gunidxiiña'lu záro'lo ne zatilu' | Si no quieres trabajar engordarás y morirás | |
| Pa qui nuulú ne náa shuncu huiini | Si no estás conmigo mi bien | |
| Pa qui zánda | Si no se puede | |
| Pa qui zánda gunidxiiña'lu | Si no puedes trabajar | |
| Pa qui zánda gunidxiiña'lu zuyube stobi | Si no puedes trabajar buscaré otro | |
| Pa tindelu' | Si peleas, si luchas | |
| Pa zanda | Si se puede, si es que se pueda, si se permite | |
| Pa zanda gudá' hranuá | Si puedes ven conmigo, si puedes ven a mí | |
| Pa zudi'tu | Si dan, si ofrecen | |
| Paanda | ¿Cuánto?, ¿Cuántos? | |
| Pabiá | ¿Qué cantidad? ¿Qué tamaño?, cuánto | |
| Pabiá biaba neegue' nisaguié | ¡Cómo llovía ayer!, ¡Cuánto llovía ayer! | |
| Pabiá' hrina'ni' | ¿Cuánto pesa?, ¿Cuánto pesará? | |
| Pabiá' hruzeete' lii | Cuanto te extraño, como me acuerdo de tí | |
| Pabiá nadxiielii | Cuanto te quiero | |
| Pabiá' nandxó' | Que poderoso, que grandioso | |
| Pabiá stale ni chigu'ne | ¡Cuántas cosas por hacer!, ¡Cuántos problemas por resolver! | |
| Pabiá za'bi' | Cuanto se debe, de cuanto es la deuda | |
| Pacaa | Si no, de lo contrario | |
| Pacaa zacahuarálu | Si no te puedes enfermar | |
| Padé | ¿Dónde?, ¿De dónde? | |
| Padé lacabe' | ¿De dónde son?, ¿De dónde vienen? | |
| Padé líi | ¿De dónde eres? | |
| Padéste | Hasta donde, hasta que punto, límite, limitante | |
| Padéste nga inda'lu | Hasta donde llegaste | |
| Padiuxi | Saludos, te saludo | |
| Padiuxi bi'che' | Saludos hermano, un saludo hermano | |
| Padxí | ¿Cuándo? ¿Para cuándo? ¿Qué día? ¿Para qué día? | |
| Padxí cheu' | ¿Cuándo te vas? | |
| Padxí chuunu | ¿Cuándo nos vamos?, ¿Qué día nos vamos? | |
| Padxí gueedabe | ¿Cuándo vuelve?, ¿Qué día vuelve él (ella)?, ¿Cuándo vendrá?, ¿Cuándo llegará? | |
| Padxí gueedacabe | ¿Cuándo vuelven ellos?, ¿Qué día vuelven ellos? | |
| Padxí gueedaguuya líi | ¿Cuándo volveré a verte? | |
| Padxí gueedanu | ¿Cuándo volveremos?, ¿Qué día volvemos? | |
| Padxí gueedatu | ¿Cuándo vuelven?, ¿Qué día vuelven? | |
| Padxi gueedu | ¿Cuándo vuelves?, ¿Qué día vuelves?, ¿Cuándo vienes?, ¿Cuándo llegarás? | |
| Padxi guuya líi | Cuando te veo, que día te veo | |
| Padxi guzaalu iza | ¿Cuándo es tu cumpleaños? | |
| Padxí laníbidó'lo | ¿Cuándo es tu santo? | |
| Padxí nda' | ¿Cuándo será?, ¿Qué día será? | |
| Padxí quíshe lii | ¿Cuándo te pago?, ¿Cuándo he de pagarte? | |
| Padxí quíshu naa | ¿Cuándo me pagas?, ¿Cuándo has de pagarme? | |
| Padxí shuncu | ¿Para cuándo mi amor? | |
| Padxí suuya lii | ¿Cuándo te volveré a ver?. ¿Qué día volveré a verte? | |
| Padxínga | Cuándo será, eso cuándo será, que día será | |
| Padxínga pe | Cuándo será con seguridad, cuándo es exactamente | |
| Padxínga pe gueedu | ¿Exactamente cuándo vendrás?, ¿En qué fecha llegarás? | |
| Pagala | ¿Cuánto cuesta?, ¿Cuánto vale?, ¿Cuánto quieres? | |
| Pagala ca ni | ¿Cuánto cuestan? ¿Cuánto valen? | |
| Pagala ca shandié hri' | ¿Cuanto cuestan estas sandías? | |
| Pagala hrutoo'loni | ¿A cómo lo vendes? | |
| Pagala ira'ni | ¿Cuánto es de todo?. ¿Cuánto cuesta todo? | |
| Pagala ni | ¿Cuánto es? | |
| Pagala nusa'be | ¿Cuánto debo? | |
| Pagala shandié hri' | ¿Cuanto cuesta esta sandía? | |
| Pagala ti yoo hra hra'zicabe | ¿Cuánto cuesta el cuarto de hotel? | |
| Paguidubi (paidubi) | ¿Hasta donde? | |
| Paguidubi che'tu | ¿Hasta dónde quieren llegar? | |
| Paguidubi cheu | ¿Hasta dónde quieres llegar? | |
| Paguidubi chuu'nu | ¿Hasta dónde vamos?, ¿hasta dónde llegaremos? | |
| Paguidxélaabe zabiguetabe | Si él (ella) encuentra regresará | |
| Paguidxélaacabe zabiguetacabe | Si ellos encuentran regresarán | |
| Paguidxélaanu zabiguetanu | Si encontramos regresaremos | |
| Paguidxelaatu zabiguetatu | Si ustedes encuentran regresarán | |
| Paidxélaa zabigueta | Si encuentro regresaré | |
| Pairuti | Si nadie, si no hay nadie. Ej: pairuti nanna = si nadie sabe | |
| Paná | Si puede, si lo quiere, si lo permite. Ej: ne paná be = si él lo permite | |
| Pancha | Muñeca de madera, juguete | |
| Pancha yaga | Muñeca de madera fabricada por el padre de la niña | |
| Pancha yaga ca | Esa muñeca de madera | |
| Pánda | ¿Cuántos? | |
| Pánda béeda | ¿Cuántos vinieron? | |
| Pánda guéeda | ¿Cuántos vienen? | |
| Pánda iza biza'lu' | ¿Cuántos años cumpliste? | |
| Pánda iza napú | ¿Cuántos años tienes?, ¿cuántos años tiene usted? | |
| Pánda iza shiguza'lu' | ¿Cuántos años cumples?, ¿Cuántos años vas a cumplir? | |
| Pánda shiiza'lu | ¿Cuántos años tienes? | |
| Pánda zéeda | ¿Cuántos vendrán? | |
| Pándacabe | ¿Cuántos son ellos? | |
| Pándanu | ¿Cuántos somos? | |
| Pándatu | ¿Cuántos son ustedes? | |
| Pañanda | Si se pudiera, ojalá que se pueda | |
| Pañanda nidu'yanu caadxi | Si nos pudieramos ver un poco | |
| Pañanda zi | Ojalá que se pudiera, ya quisiera que fuera cierto | |
| Pañanda zi ma ni ndaaya' | Ya quisiera llegar | |
| Paña'nu pabiá' nadxiielii | Si supieras cuanto te quiero | |
| Para ti gunaá sicarú | Para una bella mujer | |
| Paráa | Donde, adonde, de donde | |
| Paraa che cabe | ¿Adonde van (ellos)? | |
| Paraa che tu | ¿Adonde van (ustedes)? | |
| Paraa cheu' | ¿A dónde vas?, a dónde vas, adonde vas | |
| Paraa chu'nu | ¿Para dónde vamos?, ¿Para dónde nos vamos? | |
| Paráa gulelu | ¿Dónde naciste?, ¿De que lugar eres? | |
| Paráa guyelu' | Donde andabas, adonde fuiste | |
| Paráa guyé'tu | ¿Adónde fueron ustedes?, ¿Adónde andaban?, ¿Por dónde andaban? | |
| Paraa guyeu' | ¿Adónde fuiste?, ¿Dónde fuiste?, ¿De dónde vienes? (expresión familiar) | |
| Paráa hriana' nisadó | ¿Dónde queda el mar? | |
| Paráa hriana' yoo hra'zicabe hri' | ¿Dónde queda este hotel? | |
| Paráa hriuuba' lii | ¿Dónde te duele? | |
| Paráa nabe | Dónde dice él (ella). ¿por dónde dijo? | |
| Paráa nabe'zu | ¿Dónde vives?, ¿Por dónde vives? | |
| Paráa nga | ¿Dónde es eso?, ¿dónde queda eso?, ¿de dónde? | |
| Paráa nga birélu | ¿De dónde sales?, ¿porqué me agredes? | |
| Paráa nga cheu | ¿Adónde intenta ir?, no vayas | |
| Paráa nga hrabe laa | ¿De donde creo?, ¿Donde creo? | |
| Paráa nga nou | ¿De dónde crees?, ¿Adónde crees? | |
| Paraa nuu bishozo' | ¿Dónde está tu papá?, ¿Dónde está tu padre? | |
| Paraa nuube | ¿Dónde está (él)?, ¿Dónde se encuentra? | |
| Paraa nuucabe | ¿Dónde están (ellos)? | |
| Paraa nuulu | ¿Dónde estás?, ¿Dónde te encuentras? | |
| Paraa nuunu | ¿Dónde estamos? | |
| Paraa nuutu | ¿Dónde están (ustedes)?, ¿Dónde se encuentran? | |
| Paráa verde | Después de tanto trabajo, después de tanto esfuerzo, hasta que | |
| Paráa verde inda'du | Después de tanto esfuerzo llegamos | |
| Paráa ze' | Adónde se fue, para dónde va | |
| Paráa ze'be | Adónde se fue él, para dónde va ella | |
| Paráa ze'cabe | Adónde se fueron, para dónde van | |
| Paraabisiaanda' | Donde olvidé. Ej: parabisiaanda' lii la = ¿Dónde te olvidé? | |
| Paránda' | Dónde | |
| Paránda' canazaabe' | Dónde andará, dónde estará | |
| Paránda' nuulu' | Dónde estarás | |
| Pe'pe' | Jicaco, icaco, hicaco, gicaco, arbusto y fruto comestible de la familia rosáceas (Chrysobalanus Icaco) | |
| Pe'pe' yaase' | Jicaco negro | |
| Pimpo | Rosquilla de canela, dona | |
| Pimpo ca' | Esa rosquilla de canela, esa dona | |
| Pitu gueere' | Flauta, flauta de carrizo | |
| Pitu yú | Flauta de barro en diferentes formas | |
| Pora | En qué momento, a que hora, que hora | |
| Pora chi gunidxiiña'lu | ¿A qué hora vas a trabajar? | |
| Pora chi gunidxiiña'lu guishí | ¿A qué hora vas a trabajar mañana? | |
| Pora chiguire'be | ¿A qué hora sale?, ¿A qué hora parte? | |
| Pora chiguire'cabe | ¿A qué hora salen ellos?, ¿A qué hora parten ellos? | |
| Pora chiguire'lu | ¿A qué hora sales?, ¿A qué hora partes? | |
| Pora chiguire'nu | ¿A qué hora salimos?, ¿A qué hora partimos? | |
| Pora chiguire'tu | ¿A qué hora salen ustedes?, ¿A qué hora parten ustedes? | |
| Pora chuú nu | ¿A qué hora nos vamos? | |
| Pora gue'dalu' | ¿A qué hora llegas?, ¿A qué hora vas a llegar? | |
| Pora gue'du | ¿A qué hora llegas?, ¿A qué hora vas a llegar? (familiar) | |
| Pora gule bi'cu' huiini | ¿A qué hora nació el perrito? | |
| Pora hriu' guendaróshi | ¿A qué hora se cena?, ¿A qué hora hay cena? | |
| Pora hro' binni hra'ri | ¿A qué hora se come? | |
| Pora hrudi'cabe guendaró | ¿A qué hora sirven la comida? | |
| Pora hrudi'cabe guendaróshi | ¿A qué hora sirven la cena? | |
| Pora ndi | ¿Qué hora es?, ¿A qué hora es? | |
| Pora tide' pur lii | ¿A qué hora paso por tí? | |
| Primé | Primero, el primero | |
| Pur | Por, para, por el | |
| Pur ca xcuidi | Por los niños | |
| Pur lii | Por tí | |
| Pur ngasi | Nada más por eso, solo por eso | |
| Pur ti daguyoni ne lii | En tí se encierra, porque está encerrado en tí | |
| Pur ti ma cháa | Porque ya me voy, debido a que me marcho, porque me marcho, porque me voy | |
| Pur ti nabée huaxié' binni xquidxe | Porque hay muy pocos paisanos | |
| Pur ti nadxie'lii | Por que te quiero, por que te amo | |
| Pur ti nou' shandu nire'nu | Porque dijiste que saldríamos en el día de muertos | |
| Pur ti pa guuna'lu za'te | Porque si lloras yo muero | |
| Pur xcuidi | Por el niño | |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
Ir al traductor en línea español - didxazá