Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (diidxazá)

La referencia obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi

 
Muñecas de barro sobre computadoras para Internet
Tanguyú lu ti guiiba sti banda' hruzeete'

 

A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z

D
Zapoteco
 
  Significado en castellano
 
  Hay, abunda, está cubierto
Da'  Hay líquido, infección, herida infectada. Ej: ma da' cuananashi hri = esta fruta está golpeada
Dá'  Petate, tapete de palma trenzado
Dá bacaanda luá  Tengo sueño
Dá' die'  Petate pintado, petate de colores
Da' gu'  Cerrado, está cerrado
Da' gu' yoo qué  Aquella casa está cerrada
Dá gunáa  Abundan mujeres
Da nguiiu  Abundan hombres
Dá' siña  Petate de palma
Daabilú'  Oculto, enterrado, enterrados, tapado, tapados
Daaya  Mantis religiosa, mantis, campamocha, caballito del diablo, stagmomantis limbata
Da'da  De niño, división para niños, cosa de niños
Daguyóo  Está encerrado, está en la carcel
Daguyóobe'  Él está encerrado, ella está en la carcel
Daguyóolo'  Estás acorralado, estás atrapado
Da'lu biquiishilu'  Está inflamada tu herida
Dama'  Tecolote, buho
Dama' huiini'  Tecolotito
Danda  Muy
Dané  Dame, dejame, trae, concédeme (petición con tono de súplica)
Dané gudié ti bidxidu' lii  Dejame darte un beso, concédeme un beso
Dané guia'ri ni  Damelo para lavarlo
Dané gúuya'  Déjame ver, permiteme ver
Dané gúuya' layu'  Déjame ver tu diente, permiteme ver tu diente
Dané gúuya' lucuálu'  Déjame ver tu frente, permiteme ver tu frente
Dané gúuya' na'lu  Déjame ver tu mano, deja examinar tu mano
Dané gúuya' ñeelu  Déjame ver tu pie, deja examinar tu pie
Dané náa  Damelo
Dané náa caadxi' nisa  Dame un poco de agua
Dané náa chuppa piña  Deme dos piñas
Dané náa na'lu'  Dame tu mano, dame la mano, concédeme tu mano
Dané náa ngaca  Dame lo mismo, dame de eso mismo
Dané náa nisa naga'nda  Dame agua fresca, deme agua fresca
Dané náa ti beshu  Dame un peso
Dané náa ti bidxidu'  Dame un beso
Dané náa ti café  Dame un café, sirvame un café
Dané náa ti gueta  Traigame una tortilla, dame una tortilla
Dané náa ti pan huiini  Traigame un panecillo, dame un panecillo
Dané na'lu  Dame tu mano
Dané nga cherí  Trae eso por aquí, trae eso por acá
Dané qui'dxe lii  Dejame abrazarte
Daneni'  Traelo (el objeto)
Dani  Cerro, montaña, colina, duna, pico, monte
Dani guchachi'  Cerro iguana, cerro de las iguanas
Dani guessa  Cerro del sauce
Dani má nasoo  Monte Everest, la montaña más alta
Danibihui  Cerro de los Puercos (localizado en Ixtepec)
Danigueza  Antiguo nombre de Ixtepec Oaxaca, cerro del tabaco
Danigui  Volcán, montaña humeante
  Ceniza, polvo, harina, detergente
De dxi birelu' deranuá  Desde el día en que me dejaste, desde el diá que te fuiste
De dxi lii gushañeeu'  Desde que te alejaste, desde el día que te fuiste
De dxi lii gushañeeu' de hra lídxinu  Desde el día que te alejaste de nuestro hogar
De dxi ze lu' guirá ni neshé hrilú  Desde que te fuiste todo está puesto bocabajo
De dxi zébe  Desde que se fue, desde el día que se fue
De dxi zécabe  Desde que se fueron, desde el día que se fueron
De dxi zélu  Desde que te fuiste, desde el día que te fuiste
De dxi zieú'  Desde que te fuiste (expresión familiar)
De guixhí'  Hasta mañana, de aquí a mañana
De hralidxe' be'daniá ndi'paraa lii  Te traje esto desde mi casa
De nagási  Hasta ahora, hasta este momento, hasta hoy, desde entonces
De nagási núu binni laanu'  Hasta ahora hay paisanos, hasta ahora existe gente como nosotros
De nagási núu yuuba'  Hasta hoy persiste el dolor
De padé ni  ¿De dónde es?
De ti yága ngueca bandadi'  De tal palo tal astilla
De xquidxe' be'daniá ndi'paraa lii  Te traje esto desde mi terruño
De yanna  Aún, todavía, aún ahora, aún en la actualidad
De yanna nu'nu hrari'  Todavía estamos aquí, aún estamos aquí
Deche  Atrás de, espalda, tras
Deche ca deche  Tras otro, sucesivo, sucesivamente
Deche ca lidxu  Atrás de tu casa, al otro lado de tu casa
Deche ca lidxu lidxe  Atrás de tu casa está mi casa
Deche dani  Atrás del cerro, detrás del cerro
De'che diidxa' dxiiña' sti binnilidxi Toledo  Es famosa la labor de la familia Toledo
Deche guiigu  Al otro lado del río, atrás del río, antiguo nombre de Coatzacoalcos
Deche guiigu gueté  Por el sur atrás del río
Deche guiigu guiá'  Atrás del río por el norte
Deche na'  Dorso de la mano o muñeca
Deche na'ya  Encima de mi mano, sobre mi mano, dorso de mi mano
Deche ti badiá'  Sobre una batea de madera, encima de una batea
Deche ti badiá' hrido'do' gueta chiqué  Nuestra mesa de comida en ese entonces era una batea
Deche yoo  Atrás de la casa, atrás de una casa, a un costado de la casa, excusado al aire libre, letrina
Dechetigu  Jorobado
Dede  Hasta, desde
Dega'yu  Quinto, centavo
De'gu'  Cerrado, ya está cerrado
De'gu' yoo  La casa está cerrada
Deguirá' guendabiaani'  Con todos los conocimientos, conocimientos generales
Deguyoo  Está encerrado, está prisionero, está encarcelado, la casa está cerrada
Dendxu'  Borrego, oveja, cordero, cabra, chivo
Dendxu' huiini  Corderito, cabrito, chivito
Derabigá  Hasta que fue capturado, al final atrapado, insistentemente hasta que fue apresado
Derabilushe  Hasta que terminó, hasta que finalizó
Derabizulú  Desde que comenzó, desde el inicio
Deru'  Apenas, recién, hasta ahora
Deru' bindúushe'du  Apenas terminamos, es la hora que terminamos, recién terminamos
Deru' bizuluá  Apenas comencé, apenas empecé (expresión familiar)
Deru' bizuluáya'  Apenas comencé, apenas empecé
Deru' bizulube'  Apenas comenzó, apenas empezó
Deru' bizuludu'  Apenas comenzamos, apenas empezamos
Deru' zendayuaa'  Apenas voy llegando, apenas estoy llegando
Derubigá  Apenas fue capturado, recién atrapado, hasta ahora fue apresado
Di  Este, esta, esto
  Maldición, enojo
Diága  Oreja, oído
Diágá'  Mi oreja
Diága cuaata  Sordo
Diágabe'  Su oreja
Diágalága  Orejudo, orejón
Diágalu'  Tu oreja
Didi  Sobresaliente, muy por delante, adelantado
Dié  Apretado, oprimido
Die'  Pintado, pintada, está pintado
Dígo  Rodrigo (abreviación popular de nombre propio)
Dígo hrabicabe lá  Le nombran Digo, lo llaman Digo, como Digo lo conocen
Diidxa'  Plática, palabra, rumor, noticia, idioma, lenguaje, vocabulario, palabras, vocablo, verbo, diccionario, historia, voz, voces, frase, un compromiso, orden, órdenes
Diidxa cadxéela sáa  Palabra contradictoria, contradicción
Diidxa' cayele  Palabras floridas, palabra exhuberante
Diidxa' dxaba  Palabra obscena, palabra maligna, obscenidad, voz grosera, grosería
Diidxa' ga'chi'  Secreto, secreto verbal
Diidxa' gui'chi'  Periódico, boletín, pasquín, noticia escrita
Diidxa' guidxa  Palabra grosera, palabra altisonante, grosería, una tontería
Diidxa' guní ca' bishoze tu  Idioma que hablaron tus padres
Diidxa' guti  Lengua muerta, idioma desplazado
Diidxa' hrisáca  Palabras valiosas, palabras útiles, palabra de honor, juramento
Diidxa' hrugá  Elogio, alabanza
Diidxa' mani'  Fábula, cuento de animales, lenguaje animal
Diidxa' nabaani  Lengua viva, idioma dinámico
Diidxa' nagana  Circunloquio, palabras difíciles, palabra difícil
Diidxa' naná  Palabra dolorosa, palabras que hieren
Diidxa' nashi  Palabra poética, palabra dulce, idioma armonioso, poesía, poema
Diidxa' ni bia'nda  Voces olvidadas, voz sin eco
Diidxa' ni guleniá ni  Es mi idioma materno
Diidxa' ni hrusibani' la'du'  Palabra que nos reanima, palabras que nos reviven
Diidxa' ni hrusibani' náa  Palabra que me revive, palabras que me reaniman
Diidxa' que hria'nda  Palabra que no se olvida, palabras inolvidables
Diidxa' que hrirá  Palabra que no termina, palabras que no se acaban, palabras eternas
Diidxa' sti ca' bishoze tu  Idioma de tus padres
Diidxa' stine'  Mi palabra, mis palabras, palabra mía
Diidxa' stine' gui'chi' hri'  Este papel es mi voz
Diidxa' yaahui'  Chiste, chistes, cuentos graciosos, relatos cómicos
Diidxa' yoosho'  Palabra antigua, lenguaje antiguo, palabra vieja
Diidxa' zaá' niru  Palabras de avance, presentación, prólogo
Diidxado'  Palabras finas, palabras suaves, palabras leves, palabras románticas, poesía, poema
Diidxagola  Proverbio, refrán, dicho, proverbios, dichos, palabra sabia, moraleja
Diidxaguie'  Poema, poemas, poesía, poesías, verso, versos
Diidxa'naga'na  Glosario, diccionario, modismo, barbarismo
Diidxa'nándxo'  Palabra sagrada, ley, constitución o derecho de un pueblo, derecho, constitución
Diidxa'ndxo'  Palabra sagrada, ley, constitución o derecho de un pueblo, derecho, constitución
Diidxaxtiá (diidxastiá)  Castellano, español, lengua castellana
Diidxazá  Zapoteco, idioma zapoteco
Diidxazá bata  Idioma zapoteco puro (sin extranjerismos)
Diidxazá cubi  Idioma zapoteco moderno, zapoteco actual
Diidxazá dá guendabiaani'  El idioma zapoteco es profundamente sabio, el idioma zapoteco es sabiduría
Diidxazá nga diidxa nabaani  El zapoteco es una lengua viva
Diidxazá nga diidxa nabaani nagási  Actualmente el zapoteco es una lengua viva
Diidxazá yoosho'  Zapoteco antiguo, diidxazá antiguo
Dinga lidxe'  Mi casa es esta
Dí'ñe'  Préstamo, deuda, fiado, crédito
Dí'ñe' que  Aquel préstamo, ese préstamo
Dí'ñe' ucuábe'  El préstamo que él obtuvo, el préstamo que ella obtuvo
Dí'ñe' ucuálu'  El préstamo que obtuviste
Diti'  Insecto ortóptero, piojo de galinas, insecto minúsculo de gallineros, gorupo, coruco, goruco, corupo
Diushi  Saludo, saludar, Dios
Diushi biseenda lii hra nuá  Dios te envió hacia mí
Diushi bíya' shiiñilu'  Dios ve por tu hijo, dios ve por mí
Diushi cu' ndaaya' lii  Dios te bendiga
Diushi gapa lii  Dios te cuide
Diushi gúya lii  Dios te vea, Dios te bendiga
Diushi labe  Saludos para él (ella)
Diushi lacabe  Saludos para ellos
Diushi latu  Saludos para ustedes
Diushi lii  Saludos para tí, saludos
Diushi ndxo'  Dios supremo, dios, santo milagroso
Diushi pe lii  Muchas gracias, que Dios esté contigo, gracias
Diushi sti binni lidxi Toledo  Saludos de la Familia Toledo
Domi'  12.5 centavos, moneda antigua, un real
Dónda  Culpa, culpabilidad, responsabilidad, causa, pecado, falta, delito, crimen, castigo, error, pena
Dónda hranashí  Crimen de amor
Dónda ti pur lii hrezaaya'  Vago por tu culpa, peno por tí, sufro por tí
Dóndo  Espeso
Doo  Mecate, cuerda, lazo, soga, cordón, hilera, fila, demasiado, exagerado
Doo binni  Fila de personas
Doo guie'  Hilera de flores
Doo guie'chaachi  Collar de flores, collar de cacalosúchil
Doo siña  Cuerda de palma
Doo siña lase  Cuerda de palma fina, soga de palma menuda
Doo xqui'  Intestino, intestinos, tripa, visceras, tripas, entrañas
Doo xqui'be  Su intestino (de él, ella)
Doo xqui'lu  Tu intestino
Doo xquipi  Cordón umbilical
Doo yoo  Placenta, parte del cordón umbilical
Dooranda lari  Tendedero, tendedero de ropa lavada, lazo con puntal
Dopa'  Enroscado, enrollado
Dopacuushu'  Acurrucado, acostado y encogido, en cuclillas
Do'pe  Gases intestinales, flatulencia, pedo
Du  Flor de maíz, planta recién germinada del maíz
Duba  Maguey, fruto del maguey, quiote, jiote
Duba'ya'  Que asco
Du'ga  Higo, higuera, árbol del higo
Dunabé  Es que, muy, es muy, es
Dunabé nadxiielii  Te quiero mucho, te quiero demasiado
Dunu'  Un tipo de pescado
Duuba'  Huella, signo, símbolo, rastro, firma, sello
Duuba' guidxi  Mapa, rastros de alguna ciudad
Duubi'  Pluma de ave, plumaje
Duubi' die'  Pluma de color, plumas de colores, plumas pintadas, plumaje pintado
Duuza'  Maíz recién germinado, matas de maíz, embrión, semilla, germen, maizal
Dxa  Aquel (animal u objeto)
Dxá'  Lleno, llena, repleto, repleta, saturado, saturada, está lleno. Ej: hrí' dxá' nisa = el cántaro está lleno de agua
Dxa biidxi' que gundani'ni  Aquella semilla germinó
Dxa binnigola que  Aquel anciano, aquella anciana
Dxa' gui  Herida inflamada, herida hinchada, inflamación, está hinchado, hay fuego, está inflamada (la herida)
Dxa' gui ñeebe'  Está hinchado su pie, su pie está inflamado
Dxa mani  Aquel caballo
Dxa' ni bia'de lu ti dá'  En el petate estaban los regalos
Dxá' tipa  Muy saturado, hasta el borde
Dxaaga  Junto a otro, está junto, está contiguo, junto, contiguo, asociado, pegado, anexado
Dxaagani  Está junto, está contiguo, situado junto..., pegado a...
Dxaagani lidxe  Está pegado a mi hogar, está contiguo a mi residencia
Dxaagani yoo stine  Está contiguo a mi casa, está junto a mi casa
Dxacha  De más, demasiado. Ej: xhu hruniibi dxacha = el temblor sacude
Dxandí' (huandí')  Verdad, efectivamente, positivo, verídico, sincero, fidedigno, verdadero, verdadera
Dxandi' dxandipe'  Verdadero, afirmativo, verdad sin duda
Dxandi'ni  Eso es verídico, es verdad, es fidedigno, fidedigna, es cierto eso, es cierto
Dxapahuiini'  Niña, muchachita, jovencita
Dxa'tiicu  Lleno total, llenísimo, rebosando
Dxa'tipa  Lleno hasta el borde, lleno total, está lleno, está repleto
Dxa'ya  Estoy lleno, comí demasiado
Dxe  Muchacho, compañero, "amigo"
Dxe'ca  Muchachos, hey muchachos, compañeros, gente como pueblo, llamado a los conocidos
Dxi  Día, cuando, días, tiempo
Dxi'  Quieto. Ej: yanna nu dxi' = hoy está quieto
Dxí'  Obstruido, tapado, está tapado, está obstruido
Dxi bini'bialu naa  El día que me conociste
Dxi bini'biaya lii  El día que te conocí, la primera vez que te ví
Dxi bíya' lii  El día que te ví, desde que te ví
Dxi chaa  El día que me vaya
Dxi che'lu  El día que te vayas
Dxi cheu  El día que te vayas
Dxi chiziilu  El día que vayas de compras, el día que compres
Dxi ga'le niñu  Navidad, días navideños, fiestas navideñas, pascua
Dxi gapa'  Cuando yo tenga
Dxi gapu  El día que tengas, el día que obtengas
Dxi gapu bidxichi  El día que tengas dinero
Dxi gasti' bi  Día sin viento, día en calma
Dxi gu'ca ba'du' nisi diidxazá gunié'  Cuando era niño hablaba solo el zapoteco
Dxi gu'ca xcuidi  Cuando era niño, cuando era niña
Dxi guenda  El día que yo llegué, cuando llegué
Dxi guienelu' naa  El día que me comprendas
Dxi guiquiiñetu xiixa  El día que necesiten algo
Dxi guna'dxiie'lii  El día que yo te quise, lo que yo te quise
Dxi guna'dxiie'lii iqué qui zusianda'ni  Lo que yo te quise estará fresco en mi memoria
Dxi gunibia'lu naa  El día que me conozcas
Dxi gusha' ñée  El día que me marché, el día que me fui, cuando inicié la caminata, el día que comencé a viajar
Dxi gusha' ñeebe  Cuando inició la caminata, el día que inició su viaje
Dxi gusha' ñeebe ndaani' yoo  Cuando dejó la casa, cuando abandonó la casa
Dxi gusha' ñeebe ndaani' yoo stibe  Cuando dejó su casa, cuando abandonó su casa
Dxi gushalelúlu'  El día que abras tus ojos
Dxi guuna' nápa ti bayú  Tengo un pañuelo para cuando llore
Dxi guyubilúlu'  Cuando busques, cuando tus ojos busquen
Dxi guyubú naa  Cuando me busques
Dxi hrasha' ñée  Cuando inicio la caminata, el día que comienzo a viajar
Dxi initi  El día que se pierda, algún día que no exista
Dxi lii guedaichaganou'  Cuando te cases, cuando sea tu boda
Dxi ná yendaaya  El día que llegué, cuando llegué
Dxi náa gate'  Cuando yo muera, cuando yo no exista
Dxi naca' xcuidi  Cuando fui niño, cuando fui niña
Dxi nahuine  Cuando yo era niño
Dxi nahuine nayeché pe biba'né  Mi infancia fue muy feliz
Dxi naya'ni  Claridad de día, día muy claro
Dxi ne dxi  Día con día, cada día
Dxi ne dxi binnixquidxinu caziidi  Día con día nuestros paisanos aprenden
Dxi ne dxi diidxa' stinu hruchaa  Día con día nuestro idioma evoluciona, día con día nuestro idioma cambia
Dxi ne dxi nadxiie lii  Te amo cada día más
Dxi ne dxi nadxiie lii ne hra'te chuá neza lu'lú  Te amo cada día más y me muero por estar a tu lado
Dxi ne guéela  Día y noche
Dxi qué  Ese día, en ese día, aquel día
Dxi qué uca'ni  En ese día fue
Dxi qui guinni'lu  Los días sin tí
Dxi qui guinni'lu ne náa  Mis días sin tí
Dxi sicarú  Buen día, bonito día
Dxi yanadxí di'  Hoy como hoy, hoy precisamente, en este día
Dxi yanadxí hri'  Hoy como hoy, hoy precisamente, en este día
Dxi ze'lu  Cuando te fuiste, el día que te fuiste
Dxía  Comal
Dxi'ba'  Muy arriba, aventajado, montado, subido
Dxi'ba'be lú mani  Está montado en el caballo
Dxi'ba'dí  Persona intrepida, intrepido
Dxi'bá'dí  Le gana la ira, enfurecido, enojado
Dxibási  No cualquier, no cualquiera, afortunado, afortunada
Dxido'  Callado, tranquilo y callado
Dxidxigá  Voz baja, plática en secreto, con sigilo
Dxiguéela  Día y noche, constantemente, insistentemente
Dxiguéela guzaani' ndaaya'  Que día y noche ilumine con bendiciones
Dxíiba dónda  Con culpas, culpable, condenado, condenada
Dxíibi  Susto, enfermedad por espanto, espanto, temor, miedo
Dxíibi guidxa  Trauma sicológico, enfermedad mental, susto traumático
Dxiichi'  Fuerte, apretado. Ej: ca dxiichi' dendxu' = el borrego está bien amarrado
Dxiiña'  Trabajo, labor, quehacer, obra, empleo, oficio, dificultad, lo que provoca trabajo
Dxiiña' bidó'  Trabajo colectivo para festividades religiosas
Dxiiña' casáca  Desarrollo, trabajo de investigación, trabajo bien renumerado
Dxiiña' ma naro'ba' sti bidó'  La obra más grande de Dios
Dxiiña' ni cayu'nidurí  Nuestra obra, nuestro trabajo, nuestra labor
Dxiiña' stine hruzucua' xquenda stidu  Mi obra apuntala nuestra cultura
Dxilaní  El día de la fiesta, día de fiesta, en el día del aniversario
Dxiña  Golosina, azúcar, dulce, miel, diabetes
Dxiña che tineu luguiá'  Golosina que vayas a vender al mercado, dulces que venderás en tu puesto del mercado
Dxiña hriga limón  Dulce de limón con coco
Dxiña pe'pe  Dulce de icaco
Dxiñahuiini  Dulce, caramelo, dulces, caramelos
Dxiñamboolo  Caramelo grande, golosina enorme
Dxiñayaga  Miel de abeja, miel del árbol, miel
Dxiqué  En ese entonces, antes, en esos años
Dxita  Hueso, huevo, huesos, huevos, marfil
Dxitabaala  Femur, hueso del cuerpo humano
Dxitabéla  Carne con hueso de res para caldo
Dxitabere  Huevo, huevo de gallina
Dxitabere yaase'  Huevo negro de gallina
Dxitabereshunashi'  Huevo de codorniz
Dxitabiga' yanni  Hueso de la nuca, clavícula
Dxitabigu  Huevo de tortuga
Dxitacaniá  Espinilla, canilla de la pierna
Dxitadeche  Columna vertebral, vértebra, hueso de la espalda
Dxitadéche  Mi columna vertebral, mi vértebra, mi hueso de la espalda
Dxitaguugu'  Huevo de tortola
Dxitaláde'  Mis huesos
Dxitaládibe'  Sus huesos
Dxitaládilu'  Tus huesos
Dxitañee  Pezuña, pezuñas, hueso del pie
Dxitaporra na'  Hueso de la mano, hueso de la muñeca
Dxitaporra ñee  Hueso del pie, hueso del tobillo
Dxitasha'na  Cadera, caderas, trasero
Dxitaxquiée  Testículo, testículos
Dxitayu'la  Costilla, huesos de la espalda, costillas
Dxitiicasi'  El día que sea, cualquier tiempo, cualquier día
Dxu  Taparrabo, prenda íntima, tela larga o piel cuyo enredo forma un calzón
Dxu'  Forastero, extraño, extraña, soldado, extranjero, extranjera, turista, ejército, mestizo, mestiza, criollo, criolla, tropa, fuereño, hombre blanco
Dxu'biidi'  Soldado sucio, fuereño despreciable, forastero sin educación
Dxu'ca shi bi'nibe laatu  Soldados qué les hizo él a ustedes
Dxuladi  Chocolate
Dxuladi nisa  Chocolate en agua
Dxuladinadxaa'  Chocolate tibio, chocolate no muy caliente
Dxuladinda'  Chocolate caliente
Dxuladindaa  Chocolate amargo
Dxumi  Canasto, canasta
Dxumigueta  Canasta, tortillero (recipiente)
Dxumihuíini  Canastita
Dxumilaga  Canasto grande ovalado de carrizo
Dxumiroo  Canasta grande
Dxumizu  Chiquihuite, canasto de carrizo hondo y redondo
Dxu'mucu  Soldado sucio, fuereño despreciable, forastero sin educación
Espinal  Población del istmo oaxaqueño, El Espinal

Continúa...

A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z

Ir al traductor en línea español - diidxazá

Retorno a Diidxazá