Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (didxazá)
La referencia
obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi
Tanguyú lu ti guiiba sti banda' hruzeete' |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
|
D | ||
| Zapoteco | Significado en castellano | |
|---|---|---|
| Da | Hay, abunda, está cubierto. Ej: da bacaanda luá = tengo sueño | |
| Da' | Hay líquido, infección, herida infectada. Ej: ma da' cuananashi hri = esta fruta está golpeada | |
| Dá' | Petate, tapete de palma trenzado | |
| Dá' die' | Petate pintado, petate de colores | |
| Da' gu' | Cerrado. Ej: da' gu' yoo qué = aquella casa está cerrada | |
| Da gunaá | Abundan mujeres | |
| Dá' guyóo | Está encerrado, está en la carcel | |
| Da nguiiu | Abundan hombres | |
| Dá' siña | Petate de palma | |
| Daabilú' | Oculto, enterrado, enterrados, tapado, tapados | |
| Daaya | Mantis religiosa, mantis, campamocha, caballito del diablo, stagmomantis limbata | |
| Da'da | De niño, división para niños, cosa de niños | |
| Dáma' | Tecolote, buho | |
| Dáma' huiini' | Tecolotito | |
| Danda | Muy | |
| Dané | Dame, dejame, trae, concédeme (petición con tono de súplica) | |
| Dané gudié ti bidxidu' lii | Dejame darte un beso, concédeme un beso | |
| Dané guia'ri ni | Damelo para lavarlo | |
| Dané gúuya' na'lu | Déjame ver tu mano, deja examinar tu mano | |
| Dané gúuya' ñeelu | Déjame ver tu pie, deja examinar tu pie | |
| Dané naa | Damelo | |
| Dané naa caadxi' nisa | Dame un poco de agua | |
| Dané naa chuppa piña | Deme dos piñas | |
| Dané naa nalu' | Dame tu mano, dame la mano, concédeme tu mano | |
| Dané naa ngaca | Dame lo mismo, dame de eso mismo | |
| Dané naa nisa naga'nda | Dame agua fresca, deme agua fresca | |
| Dané naa ti bexu | Dame un peso | |
| Dané naa ti bidxidu' | Dame un beso | |
| Dané naa ti café | Dame un café, sirvame un café | |
| Dané naa ti gueta | Traigame una tortilla, dame una tortilla | |
| Dané naa ti pan huiini | Traigame un panecillo, dame un panecillo | |
| Dané na'lu | Dame tu mano | |
| Dané nga cherí | Trae eso por aquí, trae eso por acá | |
| Dané qui'dxe lii | Dejame abrazarte | |
| Dani | Cerro, montaña, colina, duna, pico, monte | |
| Dani guessa | Cerro del sauce | |
| Dani má nasoo | Monte Everest, la montaña más alta | |
| Danibihui | Cerro de los Puercos (localizado en Ixtepec) | |
| Danigueza | Antiguo nombre de Ixtepec Oaxaca, cerro del tabaco | |
| Danigui | Volcán, montaña humeante | |
| Dé | Ceniza, polvo, detergente | |
| De dxi birelu' deranuá | Desde el día en que me dejaste, desde el diá que te fuiste | |
| De dxi lii gushañeeu' | Desde que te alejaste, desde el día que te fuiste | |
| De dxi lii gushañeeu' de hra lídxinu | Desde el día que te alejaste de nuestro hogar | |
| De dxi ze lu' guirá ni neshé hrilú | Desde que te fuiste todo está puesto bocabajo | |
| De hralidxe' be'daniá ndi'paraa lii | Te traje esto desde mi casa | |
| Dé hru' | Hasta ahora, apenas | |
| De nagasi | Hasta ahora, hasta este momento | |
| De ti yága ngueca bandadi' | De tal palo tal astilla | |
| De yanna | Aún, todavía, aún ahora, aún en la actualidad | |
| De yanna nu'nu hrari' | Todavía estamos aquí, aún estamos aquí | |
| Deche | Atrás de, espalda, tras | |
| Deche ca deche | Tras otro, sucesivo, sucesivamente | |
| Deche ca lidxu | Atrás de tu casa, al otro lado de tu casa | |
| Deche ca lidxu lidxe | Atrás de tu casa está mi casa | |
| Deche dani | Atrás del cerro, detrás del cerro | |
| Deche guiigu | Al otro lado del río, atrás del río, antiguo nombre de Coatzacoalcos | |
| Deche guiigu gueté | Por el sur atrás del río | |
| Deche guiigu guiá' | Atrás del río por el norte | |
| Deche ná | Dorso de la mano o muñeca | |
| Deche náya | Encima de mi mano, sobre mi mano, dorso de mi mano | |
| Deche ti badiá' | Sobre una batea de madera, encima de una batea | |
| Deche ti badiá' hrido'do' gueta chiqué | Nuestra mesa de comida en ese entonces era una batea | |
| Deche tigu | Jorobado | |
| Dede | Hasta, desde | |
| Degu' | Cerrado | |
| Deguirá' guendabiaani' | Con todos los conocimientos, conocimientos generales | |
| Deguyoo | Está encerrado, está prisionero, está encarcelado, la casa está cerrada | |
| Dendxu' | Borrego, oveja, cordero, cabra, chivo | |
| Dendxu' huiini | Corderito, cabrito, chivito | |
| Deru' | Apenas, recién | |
| Deru' bindúushe'du | Apenas terminamos, es la hora que terminamos, recién terminamos | |
| Dí | Maldición, enojo | |
| Diága | Oreja, oído | |
| Diága cuaata | Sordo | |
| Diágalága | Orejudo, orejón | |
| Didi | Sobresaliente, muy por delante, adelantado | |
| Didxa cadxéela sáa | Palabra contradictoria, contradicción | |
| Didxa dxaba | Palabra obscena, palabra maligna, obscenidad, voz grosera, grosería | |
| Didxa guidxa | Palabra grosera, palabra altisonante, grosería | |
| Didxa hrisa'ca | Palabra de honor, juramento | |
| Didxa hrugá | Elogio, alabanza | |
| Didxa nashi | Poesía, poema | |
| Didxaxtiá (didxastiá) | Castellano, español, lengua castellana | |
| Didxazá | Zapoteco, idioma zapoteco | |
| Didxazá bata | Idioma zapoteco puro (sin extranjerismos) | |
| Dié | Apretado, oprimido | |
| Die' | Pintado, pintada | |
| Diidxa' | Plática, palabra, rumor, noticia, idioma, lenguaje, vocabulario, palabras, vocablo, verbo, diccionario, historia, voz, voces | |
| Diidxa' ga'chi' | Secreto, secreto verbal | |
| Diidxa' gui'chi' | Periódico, boletín, pasquín, noticia escrita | |
| Diidxa' guní ca' bishoze tu | Idioma que hablaron tus padres | |
| Diidxa' guti | Lengua muerta, idioma desplazado | |
| Diidxa' hrisaca | Palabras valiosas, palabras útiles | |
| Diidxa' mani' | Fábula, cuento de animales, lenguaje animal | |
| Diidxa' nabaani | Lengua viva, idioma dinámico | |
| Diidxa' nashi | Palabra poética, palabra dulce, idioma armonioso | |
| Diidxa' ni bia'nda | Voces olvidadas, voz sin eco | |
| Diidxa' ni guleniá ni | Es mi idioma materno | |
| Diidxa' que hriaanda | Palabra que no se olvida, palabras inolvidables | |
| Diidxa' sti ca' bishoze tu | Idioma de tus padres | |
| Diidxa' stine' | Mi palabra, mis palabras, palabra mía | |
| Diidxa' stine' gui'chi' hri' | Este papel es mi voz | |
| Diidxa' yaahui' | Chiste, chistes, cuentos graciosos, relatos cómicos | |
| Diidxa' yoosho' | Palabra antigua, lenguaje antiguo, palabra vieja | |
| Diidxa' zaá' niru | Palabras de avance, presentación, prólogo | |
| Diidxado' | Palabras finas, palabras suaves, palabras leves, palabras románticas, poesía, poema | |
| Diidxagola | Proverbio, refrán, dicho, proverbios, dichos, palabra sabia, moraleja | |
| Diidxaguie' | Poema, poemas, poesía, poesías, verso, versos | |
| Diidxa'nándxo' | Palabra sagrada, ley, constitución o derecho de un pueblo, derecho, constitución | |
| Diidxa'ndxo' | Palabra sagrada, ley, constitución o derecho de un pueblo, derecho, constitución | |
| Dinga lidxe' | Mi casa es esta | |
| Dí'ñe' | Préstamo, deuda, fiado, crédito | |
| Diti' | Insecto ortóptero, piojo de galinas, insecto minúsculo de gallineros, gorupo, coruco, goruco, corupo | |
| Diushi | Saludo, saludar, Dios | |
| Diushi labe | Saludos para él (ella) | |
| Diushi lacabe | Saludos para ellos | |
| Diushi latu | Saludos para ustedes | |
| Diushi lii | Saludos para tí, saludos | |
| Diushi ndxo' | Dios supremo, dios, santo milagroso | |
| Diushi pe lii | Muchas gracias, que Dios esté contigo, gracias | |
| Diushi sti binni lidxi Toledo | Saludos de la Familia Toledo | |
| Domi' | 12.5 centavos, moneda antigua, un real | |
| Dónda | Culpa, culpabilidad, responsabilidad, causa, pecado, falta, delito, crimen, castigo, error, pena | |
| Dónda hranashí | Crimen de amor | |
| Dónda ti pur lii hrezaaya' | Vago por tu culpa, peno por tí, sufro por tí | |
| Dóndo | Espeso | |
| Doo | Mecate, cuerda, hilera, fila, demasiado, exagerado | |
| Doo binni | Fila de personas | |
| Doo guie' | Hilera de flores | |
| Doo guie'chaachi | Collar de flores, collar de cacalosúchil | |
| Doo siña | Cuerda de palma | |
| Doo xqui' | Intestino, tripa, visceras, tripas | |
| Doo xqui'be | Su intestino (de él, ella) | |
| Doo xqui'lu | Tu intestino | |
| Doo yoo | Placenta | |
| Dopa' | Enroscado, enrollado | |
| Dopacuushu' | Acurrucado, acostado y encogido, en cuclillas | |
| Do'pe | Gases intestinales, flatulencia, pedo | |
| Do'xqui' | Intestino, intestinos, visceras, entrañas | |
| Du | Flor de maíz, planta recién germinada del maíz | |
| Duba | Maguey, fruto del maguey, quiote, jiote | |
| Duba'ya' | Que asco | |
| Du'ga | Higo, higuera, árbol del higo | |
| Dunabé | Es que, muy, es muy, es | |
| Dunu' | Un tipo de pescado | |
| Duuba' | Huella, signo, símbolo | |
| Duubi' | Pluma de ave | |
| Duuza' | Maíz recién germinado, matas de maíz, embrión, semilla, germen, maizal | |
| Dxa | Aquel (animal u objeto). P.ej: dxa mani = aquel caballo | |
| Dxá' | Lleno, llena, repleto, repleta, saturado, saturada, está lleno. Ej: hri' dxa' nisa = el cántaro está lleno de agua | |
| Dxa' gui | Herida inflamada, herida hinchada, inflamación, está hinchado, hay fuego, está inflamada (la herida) | |
| Dxa' ni bia'de lu ti dá' | En el petate estaban los regalos | |
| Dxá' tipa | Muy saturado, hasta el borde | |
| Dxaaga | Junto a otro, está junto | |
| Dxacha | De más, demasiado. Ej: shu hruniibi dxacha = el temblor sacude | |
| Dxandí' (huandí') | Verdad, efectivamente, positivo, verídico, sincero, fidedigno, verdadero, verdadera | |
| Dxandi'ni | Eso es verídico, es verdad, es fidedigno, fidedigna | |
| Dxapahuiini' | Niña, muchachita, jovencita | |
| Dxa'tiicu | Lleno total, llenísimo, rebosando | |
| Dxa'tipa | Lleno hasta el borde, lleno total, está lleno, está repleto | |
| Dxa'ya | Estoy lleno | |
| Dxe | Muchacho, compañero, "amigo" | |
| Dxe'ca | Muchachos, hey muchachos, compañeros, gente como pueblo, llamado a los conocidos | |
| Dxi | Día, cuando, días, tiempo | |
| Dxí' | Quieto. Ej: yanna nu dxí' = hoy está quieto | |
| Dxi bini'bialu naa | El día que me conociste | |
| Dxi bini'biaya lii | El día que te conocí, la primera vez que te ví | |
| Dxi bíya' lii | El día que te ví, desde que te ví | |
| Dxi chaa | El día que me vaya | |
| Dxi che'lu | El día que te vayas | |
| Dxi cheu | El día que te vayas | |
| Dxi chiziilu | El día que vayas de compras, el día que compres | |
| Dxi gapa' | Cuando yo tenga | |
| Dxi gapu | El día que tengas, el día que obtengas | |
| Dxi gapu bidxichi | El día que tengas dinero | |
| Dxi gasti' bi | Día sin viento, día en calma | |
| Dxi gu'ca ba'du' nisi didxazá gunié' | Cuando era niño hablaba solo el zapoteco | |
| Dxi gu'ca xcuidi | Cuando era niño, cuando era niña | |
| Dxi guenda | El día que yo llegué, cuando llegué | |
| Dxi guienelu' naa | El día que me comprendas | |
| Dxi guiquiiñetu xiixa | El día que necesiten algo | |
| Dxi guna'dxiie'lii | El día que yo te quise, lo que yo te quise | |
| Dxi guna'dxiie'lii iqué qui zusianda'ni | Lo que yo te quise estará fresco en mi memoria | |
| Dxi gunibia'lu naa | El día que me conozcas | |
| Dxi gusha' ñée | El día que me marché, el día que me fui, cuando inicié la caminata, el día que comencé a viajar | |
| Dxi gusha' ñeebe | Cuando inició la caminata, el día que inició su viaje | |
| Dxi gusha' ñeebe ndaani' yoo | Cuando dejó la casa, cuando abandonó la casa | |
| Dxi gusha' ñeebe ndaani' yoo stibe | Cuando dejó su casa, cuando abandonó su casa | |
| Dxi gushalelúlu' | El día que abras tus ojos | |
| Dxi guyubilúlu' | Cuando busques, cuando tus ojos busquen | |
| Dxi guyubú naa | Cuando me busques | |
| Dxi hrasha' ñée | Cuando inicio la caminata, el día que comienzo a viajar | |
| Dxi initi | El día que se pierda, algún día que no exista | |
| Dxi lii guedaichaganou' | Cuando te cases, cuando sea tu boda | |
| Dxi ná yendaaya | El día que llegué, cuando llegué | |
| Dxi naca' xcuidi | Cuando fui niño, cuando fui niña | |
| Dxi nahuiine nayeché pe biba'né | Mi infancia fue muy feliz | |
| Dxi naya'ni | Claridad de día, día muy claro | |
| Dxi ne dxi | Día con día, cada día | |
| Dxi ne dxi binnixquidxinu caziidi | Día con día nuestros paisanos aprenden | |
| Dxi ne dxi diidxa' stinu hruchaa | Día con día nuestro idioma evoluciona, día con día nuestro idioma cambia | |
| Dxi ne dxi nadxiie lii | Te amo cada día más | |
| Dxi ne dxi nadxiie lii ne hra'te chuá neza lu'lú | Te amo cada día más y me muero por estar a tu lado | |
| Dxi ne guéela | Día y noche | |
| Dxi qué | Ese día, en ese día, aquel día | |
| Dxi qué uca'ni | En ese día fue | |
| Dxi sicarú | Buen día, bonito día | |
| Dxi yanadxí di' | Hoy como hoy, hoy precisamente, en este día | |
| Dxi yanadxí hri' | Hoy como hoy, hoy precisamente, en este día | |
| Dxi ze'lu | Cuando te fuiste, el día que te fuiste | |
| Dxía | Comal | |
| Dxi'ba' | Muy arriba, aventajado, montado, subido. Ej: dxi'ba' be lu mani = está montado en el caballo | |
| Dxi'ba'dí | Persona intrepida, intrepido | |
| Dxi'bá'dí | Le gana la ira, enfurecido, enojado | |
| Dxibási | No cualquier, no cualquiera, afortunado, afortunada | |
| Dxido' | Callado, tranquilo y callado | |
| Dxidxigá | Voz baja, plática en secreto, con sigilo | |
| Dxiguela guzaani' ndaaya' | Que día y noche ilumine con bendiciones | |
| Dxíiba dóonda | Con culpas, culpable, condenado | |
| Dxíibi | Susto, enfermedad por espanto, espanto, temor, miedo | |
| Dxíibi guidxa | Trauma sicológico, enfermedad mental, susto traumático | |
| Dxiichi' | Fuerte, apretado. Ej: ca dxiichi' dendxu' = el borrego está bien amarrado | |
| Dxiiña' | Trabajo, labor, quehacer, obra | |
| Dxiiña' casáca | Desarrollo, trabajo de investigación, trabajo bien renumerado | |
| Dxiiña' ni cayu'nidurí | Nuestra obra, nuestro trabajo, nuestra labor | |
| Dxiiña' stine hruzucua' xquenda stidu | Mi obra apuntala nuestra cultura | |
| Dxilaní | El día de la fiesta, día de fiesta, en el día del aniversario | |
| Dxiña | Golosina, azúcar, dulce, miel, diabetes | |
| Dxiñahuiini | Dulce, caramelo, dulces, caramelos | |
| Dxiñamboolo | Caramelo grande, golosina enorme | |
| Dxiñayaga | Miel de abeja, miel del árbol, miel | |
| Dxiqué | En ese entonces, antes, en esos años | |
| Dxita | Hueso, huevo, huesos, huevos | |
| Dxitabaala | Femur, hueso del cuerpo humano | |
| Dxitabere | Huevo, huevo de gallina | |
| Dxitabere yaase' | Huevo negro de gallina | |
| Dxitabiga' yanni | Hueso de la nuca, clavícula | |
| Dxitacaniá | Espinilla, canilla de la pierna | |
| Dxitadeche | Columna vertebral, vértebra | |
| Dxitaláde' | Mis huesos | |
| Dxitaládibe' | Sus huesos | |
| Dxitaládilu' | Tus huesos | |
| Dxitañee | Pezuña, pezuñas, hueso del pie | |
| Dxitasha'na | Cadera, caderas, trasero | |
| Dxitaxquiée | Testículo, testículos | |
| Dxitayu'la | Costilla, huesos de la espalda, costillas | |
| Dxitiicasi' | El día que sea, cualquier tiempo, cualquier día | |
| Dxu' | Forastero, extraño, soldado, extranjero, turista, ejército, mestizo, mestiza, criollo, criolla, tropa | |
| Dxu'ca shi bi'nibe laatu | Soldados qué les hizo él a ustedes | |
| Dxuladi | Chocolate | |
| Dxuladinadxaa' | Chocolate tibio, chocolate no muy caliente | |
| Dxuladinda' | Chocolate caliente | |
| Dxuladindaa | Chocolate amargo | |
| Dxumi | Canasto, canasta | |
| Dxumigueta | Canasta, tortillero (recipiente) | |
| Dxumilaga | Canasto grande ovalado de carrizo | |
| Dxumizu | Chiquihuite, canasto de carrizo hondo y redondo | |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
Ir al traductor en línea español - didxazá