Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (didxazá)

La referencia obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi

 
Muñecas de barro sobre computadoras para Internet
Tanguyú lu ti guiiba sti banda' hruzeete'

 

A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z

D
Zapoteco
 
  Significado en castellano
 
Da  Hay, abunda, está cubierto. Ej: da bacaanda luá = tengo sueño
Da'  Hay líquido, infección, herida infectada. Ej: ma da' cuananashi hri = esta fruta está golpeada
Dá'  Petate, tapete de palma trenzado
Dá' die'  Petate pintado, petate de colores
Da' gu'  Cerrado. Ej: da' gu' yoo qué = aquella casa está cerrada
Da gunaá  Abundan mujeres
Dá' guyóo  Está encerrado, está en la carcel
Da nguiiu  Abundan hombres
Dá' siña  Petate de palma
Daabilú'  Oculto, enterrado, enterrados, tapado, tapados
Daaya  Mantis religiosa, mantis, campamocha, caballito del diablo, stagmomantis limbata
Da'da  De niño, división para niños, cosa de niños
Dáma'  Tecolote, buho
Dáma' huiini'  Tecolotito
Danda  Muy
Dané  Dame, dejame, trae, concédeme (petición con tono de súplica)
Dané gudié ti bidxidu' lii  Dejame darte un beso, concédeme un beso
Dané guia'ri ni  Damelo para lavarlo
Dané gúuya' na'lu  Déjame ver tu mano, deja examinar tu mano
Dané gúuya' ñeelu  Déjame ver tu pie, deja examinar tu pie
Dané naa  Damelo
Dané naa caadxi' nisa  Dame un poco de agua
Dané naa chuppa piña  Deme dos piñas
Dané naa nalu'  Dame tu mano, dame la mano, concédeme tu mano
Dané naa ngaca  Dame lo mismo, dame de eso mismo
Dané naa nisa naga'nda  Dame agua fresca, deme agua fresca
Dané naa ti bexu  Dame un peso
Dané naa ti bidxidu'  Dame un beso
Dané naa ti café  Dame un café, sirvame un café
Dané naa ti gueta  Traigame una tortilla, dame una tortilla
Dané naa ti pan huiini  Traigame un panecillo, dame un panecillo
Dané na'lu  Dame tu mano
Dané nga cherí  Trae eso por aquí, trae eso por acá
Dané qui'dxe lii  Dejame abrazarte
Dani  Cerro, montaña, colina, duna, pico, monte
Dani guessa  Cerro del sauce
Dani má nasoo  Monte Everest, la montaña más alta
Danibihui  Cerro de los Puercos (localizado en Ixtepec)
Danigueza  Antiguo nombre de Ixtepec Oaxaca, cerro del tabaco
Danigui  Volcán, montaña humeante
  Ceniza, polvo, detergente
De dxi birelu' deranuá  Desde el día en que me dejaste, desde el diá que te fuiste
De dxi lii gushañeeu'  Desde que te alejaste, desde el día que te fuiste
De dxi lii gushañeeu' de hra lídxinu  Desde el día que te alejaste de nuestro hogar
De dxi ze lu' guirá ni neshé hrilú  Desde que te fuiste todo está puesto bocabajo
De hralidxe' be'daniá ndi'paraa lii  Te traje esto desde mi casa
Dé hru'  Hasta ahora, apenas
De nagasi  Hasta ahora, hasta este momento
De ti yága ngueca bandadi'  De tal palo tal astilla
De yanna  Aún, todavía, aún ahora, aún en la actualidad
De yanna nu'nu hrari'  Todavía estamos aquí, aún estamos aquí
Deche  Atrás de, espalda, tras
Deche ca deche  Tras otro, sucesivo, sucesivamente
Deche ca lidxu  Atrás de tu casa, al otro lado de tu casa
Deche ca lidxu lidxe  Atrás de tu casa está mi casa
Deche dani  Atrás del cerro, detrás del cerro
Deche guiigu  Al otro lado del río, atrás del río, antiguo nombre de Coatzacoalcos
Deche guiigu gueté  Por el sur atrás del río
Deche guiigu guiá'  Atrás del río por el norte
Deche ná  Dorso de la mano o muñeca
Deche náya  Encima de mi mano, sobre mi mano, dorso de mi mano
Deche ti badiá'  Sobre una batea de madera, encima de una batea
Deche ti badiá' hrido'do' gueta chiqué  Nuestra mesa de comida en ese entonces era una batea
Deche tigu  Jorobado
Dede  Hasta, desde
Degu'  Cerrado
Deguirá' guendabiaani'  Con todos los conocimientos, conocimientos generales
Deguyoo  Está encerrado, está prisionero, está encarcelado, la casa está cerrada
Dendxu'  Borrego, oveja, cordero, cabra, chivo
Dendxu' huiini  Corderito, cabrito, chivito
Deru'  Apenas, recién
Deru' bindúushe'du  Apenas terminamos, es la hora que terminamos, recién terminamos
  Maldición, enojo
Diága  Oreja, oído
Diága cuaata  Sordo
Diágalága  Orejudo, orejón
Didi  Sobresaliente, muy por delante, adelantado
Didxa cadxéela sáa  Palabra contradictoria, contradicción
Didxa dxaba  Palabra obscena, palabra maligna, obscenidad, voz grosera, grosería
Didxa guidxa  Palabra grosera, palabra altisonante, grosería
Didxa hrisa'ca  Palabra de honor, juramento
Didxa hrugá  Elogio, alabanza
Didxa nashi  Poesía, poema
Didxaxtiá (didxastiá)  Castellano, español, lengua castellana
Didxazá  Zapoteco, idioma zapoteco
Didxazá bata  Idioma zapoteco puro (sin extranjerismos)
Dié  Apretado, oprimido
Die'  Pintado, pintada
Diidxa'  Plática, palabra, rumor, noticia, idioma, lenguaje, vocabulario, palabras, vocablo, verbo, diccionario, historia, voz, voces
Diidxa' ga'chi'  Secreto, secreto verbal
Diidxa' gui'chi'  Periódico, boletín, pasquín, noticia escrita
Diidxa' guní ca' bishoze tu  Idioma que hablaron tus padres
Diidxa' guti  Lengua muerta, idioma desplazado
Diidxa' hrisaca  Palabras valiosas, palabras útiles
Diidxa' mani'  Fábula, cuento de animales, lenguaje animal
Diidxa' nabaani  Lengua viva, idioma dinámico
Diidxa' nashi  Palabra poética, palabra dulce, idioma armonioso
Diidxa' ni bia'nda  Voces olvidadas, voz sin eco
Diidxa' ni guleniá ni  Es mi idioma materno
Diidxa' que hriaanda  Palabra que no se olvida, palabras inolvidables
Diidxa' sti ca' bishoze tu  Idioma de tus padres
Diidxa' stine'  Mi palabra, mis palabras, palabra mía
Diidxa' stine' gui'chi' hri'  Este papel es mi voz
Diidxa' yaahui'  Chiste, chistes, cuentos graciosos, relatos cómicos
Diidxa' yoosho'  Palabra antigua, lenguaje antiguo, palabra vieja
Diidxa' zaá' niru  Palabras de avance, presentación, prólogo
Diidxado'  Palabras finas, palabras suaves, palabras leves, palabras románticas, poesía, poema
Diidxagola  Proverbio, refrán, dicho, proverbios, dichos, palabra sabia, moraleja
Diidxaguie'  Poema, poemas, poesía, poesías, verso, versos
Diidxa'nándxo'  Palabra sagrada, ley, constitución o derecho de un pueblo, derecho, constitución
Diidxa'ndxo'  Palabra sagrada, ley, constitución o derecho de un pueblo, derecho, constitución
Dinga lidxe'  Mi casa es esta
Dí'ñe'  Préstamo, deuda, fiado, crédito
Diti'  Insecto ortóptero, piojo de galinas, insecto minúsculo de gallineros, gorupo, coruco, goruco, corupo
Diushi  Saludo, saludar, Dios
Diushi labe  Saludos para él (ella)
Diushi lacabe  Saludos para ellos
Diushi latu  Saludos para ustedes
Diushi lii  Saludos para tí, saludos
Diushi ndxo'  Dios supremo, dios, santo milagroso
Diushi pe lii  Muchas gracias, que Dios esté contigo, gracias
Diushi sti binni lidxi Toledo  Saludos de la Familia Toledo
Domi'  12.5 centavos, moneda antigua, un real
Dónda  Culpa, culpabilidad, responsabilidad, causa, pecado, falta, delito, crimen, castigo, error, pena
Dónda hranashí  Crimen de amor
Dónda ti pur lii hrezaaya'  Vago por tu culpa, peno por tí, sufro por tí
Dóndo  Espeso
Doo  Mecate, cuerda, hilera, fila, demasiado, exagerado
Doo binni  Fila de personas
Doo guie'  Hilera de flores
Doo guie'chaachi  Collar de flores, collar de cacalosúchil
Doo siña  Cuerda de palma
Doo xqui'  Intestino, tripa, visceras, tripas
Doo xqui'be  Su intestino (de él, ella)
Doo xqui'lu  Tu intestino
Doo yoo  Placenta
Dopa'  Enroscado, enrollado
Dopacuushu'  Acurrucado, acostado y encogido, en cuclillas
Do'pe  Gases intestinales, flatulencia, pedo
Do'xqui'  Intestino, intestinos, visceras, entrañas
Du  Flor de maíz, planta recién germinada del maíz
Duba  Maguey, fruto del maguey, quiote, jiote
Duba'ya'  Que asco
Du'ga  Higo, higuera, árbol del higo
Dunabé  Es que, muy, es muy, es
Dunu'  Un tipo de pescado
Duuba'  Huella, signo, símbolo
Duubi'  Pluma de ave
Duuza'  Maíz recién germinado, matas de maíz, embrión, semilla, germen, maizal
Dxa  Aquel (animal u objeto). P.ej: dxa mani = aquel caballo
Dxá'  Lleno, llena, repleto, repleta, saturado, saturada, está lleno. Ej: hri' dxa' nisa = el cántaro está lleno de agua
Dxa' gui  Herida inflamada, herida hinchada, inflamación, está hinchado, hay fuego, está inflamada (la herida)
Dxa' ni bia'de lu ti dá'  En el petate estaban los regalos
Dxá' tipa  Muy saturado, hasta el borde
Dxaaga  Junto a otro, está junto
Dxacha  De más, demasiado. Ej: shu hruniibi dxacha = el temblor sacude
Dxandí' (huandí')  Verdad, efectivamente, positivo, verídico, sincero, fidedigno, verdadero, verdadera
Dxandi'ni  Eso es verídico, es verdad, es fidedigno, fidedigna
Dxapahuiini'  Niña, muchachita, jovencita
Dxa'tiicu  Lleno total, llenísimo, rebosando
Dxa'tipa  Lleno hasta el borde, lleno total, está lleno, está repleto
Dxa'ya  Estoy lleno
Dxe  Muchacho, compañero, "amigo"
Dxe'ca  Muchachos, hey muchachos, compañeros, gente como pueblo, llamado a los conocidos
Dxi  Día, cuando, días, tiempo
Dxí'  Quieto. Ej: yanna nu dxí' = hoy está quieto
Dxi bini'bialu naa  El día que me conociste
Dxi bini'biaya lii  El día que te conocí, la primera vez que te ví
Dxi bíya' lii  El día que te ví, desde que te ví
Dxi chaa  El día que me vaya
Dxi che'lu  El día que te vayas
Dxi cheu  El día que te vayas
Dxi chiziilu  El día que vayas de compras, el día que compres
Dxi gapa'  Cuando yo tenga
Dxi gapu  El día que tengas, el día que obtengas
Dxi gapu bidxichi  El día que tengas dinero
Dxi gasti' bi  Día sin viento, día en calma
Dxi gu'ca ba'du' nisi didxazá gunié'  Cuando era niño hablaba solo el zapoteco
Dxi gu'ca xcuidi  Cuando era niño, cuando era niña
Dxi guenda  El día que yo llegué, cuando llegué
Dxi guienelu' naa  El día que me comprendas
Dxi guiquiiñetu xiixa  El día que necesiten algo
Dxi guna'dxiie'lii  El día que yo te quise, lo que yo te quise
Dxi guna'dxiie'lii iqué qui zusianda'ni  Lo que yo te quise estará fresco en mi memoria
Dxi gunibia'lu naa  El día que me conozcas
Dxi gusha' ñée  El día que me marché, el día que me fui, cuando inicié la caminata, el día que comencé a viajar
Dxi gusha' ñeebe  Cuando inició la caminata, el día que inició su viaje
Dxi gusha' ñeebe ndaani' yoo  Cuando dejó la casa, cuando abandonó la casa
Dxi gusha' ñeebe ndaani' yoo stibe  Cuando dejó su casa, cuando abandonó su casa
Dxi gushalelúlu'  El día que abras tus ojos
Dxi guyubilúlu'  Cuando busques, cuando tus ojos busquen
Dxi guyubú naa  Cuando me busques
Dxi hrasha' ñée  Cuando inicio la caminata, el día que comienzo a viajar
Dxi initi  El día que se pierda, algún día que no exista
Dxi lii guedaichaganou'  Cuando te cases, cuando sea tu boda
Dxi ná yendaaya  El día que llegué, cuando llegué
Dxi naca' xcuidi  Cuando fui niño, cuando fui niña
Dxi nahuiine nayeché pe biba'né  Mi infancia fue muy feliz
Dxi naya'ni  Claridad de día, día muy claro
Dxi ne dxi  Día con día, cada día
Dxi ne dxi binnixquidxinu caziidi  Día con día nuestros paisanos aprenden
Dxi ne dxi diidxa' stinu hruchaa  Día con día nuestro idioma evoluciona, día con día nuestro idioma cambia
Dxi ne dxi nadxiie lii  Te amo cada día más
Dxi ne dxi nadxiie lii ne hra'te chuá neza lu'lú  Te amo cada día más y me muero por estar a tu lado
Dxi ne guéela  Día y noche
Dxi qué  Ese día, en ese día, aquel día
Dxi qué uca'ni  En ese día fue
Dxi sicarú  Buen día, bonito día
Dxi yanadxí di'  Hoy como hoy, hoy precisamente, en este día
Dxi yanadxí hri'  Hoy como hoy, hoy precisamente, en este día
Dxi ze'lu  Cuando te fuiste, el día que te fuiste
Dxía  Comal
Dxi'ba'  Muy arriba, aventajado, montado, subido. Ej: dxi'ba' be lu mani = está montado en el caballo
Dxi'ba'dí  Persona intrepida, intrepido
Dxi'bá'dí  Le gana la ira, enfurecido, enojado
Dxibási  No cualquier, no cualquiera, afortunado, afortunada
Dxido'  Callado, tranquilo y callado
Dxidxigá  Voz baja, plática en secreto, con sigilo
Dxiguela guzaani' ndaaya'  Que día y noche ilumine con bendiciones
Dxíiba dóonda  Con culpas, culpable, condenado
Dxíibi  Susto, enfermedad por espanto, espanto, temor, miedo
Dxíibi guidxa  Trauma sicológico, enfermedad mental, susto traumático
Dxiichi'  Fuerte, apretado. Ej: ca dxiichi' dendxu' = el borrego está bien amarrado
Dxiiña'  Trabajo, labor, quehacer, obra
Dxiiña' casáca  Desarrollo, trabajo de investigación, trabajo bien renumerado
Dxiiña' ni cayu'nidurí  Nuestra obra, nuestro trabajo, nuestra labor
Dxiiña' stine hruzucua' xquenda stidu  Mi obra apuntala nuestra cultura
Dxilaní  El día de la fiesta, día de fiesta, en el día del aniversario
Dxiña  Golosina, azúcar, dulce, miel, diabetes
Dxiñahuiini  Dulce, caramelo, dulces, caramelos
Dxiñamboolo  Caramelo grande, golosina enorme
Dxiñayaga  Miel de abeja, miel del árbol, miel
Dxiqué  En ese entonces, antes, en esos años
Dxita  Hueso, huevo, huesos, huevos
Dxitabaala  Femur, hueso del cuerpo humano
Dxitabere  Huevo, huevo de gallina
Dxitabere yaase'  Huevo negro de gallina
Dxitabiga' yanni  Hueso de la nuca, clavícula
Dxitacaniá  Espinilla, canilla de la pierna
Dxitadeche  Columna vertebral, vértebra
Dxitaláde'  Mis huesos
Dxitaládibe'  Sus huesos
Dxitaládilu'  Tus huesos
Dxitañee  Pezuña, pezuñas, hueso del pie
Dxitasha'na  Cadera, caderas, trasero
Dxitaxquiée  Testículo, testículos
Dxitayu'la  Costilla, huesos de la espalda, costillas
Dxitiicasi'  El día que sea, cualquier tiempo, cualquier día
Dxu'  Forastero, extraño, soldado, extranjero, turista, ejército, mestizo, mestiza, criollo, criolla, tropa
Dxu'ca shi bi'nibe laatu  Soldados qué les hizo él a ustedes
Dxuladi  Chocolate
Dxuladinadxaa'  Chocolate tibio, chocolate no muy caliente
Dxuladinda'  Chocolate caliente
Dxuladindaa  Chocolate amargo
Dxumi  Canasto, canasta
Dxumigueta  Canasta, tortillero (recipiente)
Dxumilaga  Canasto grande ovalado de carrizo
Dxumizu  Chiquihuite, canasto de carrizo hondo y redondo

Continúa...

A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z

Ir al traductor en línea español - didxazá

Retorno a Didxazá