Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (didxazá)
La referencia
obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi
Tanguyú lu ti guiiba sti banda' hruzeete' |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
|
Q | ||
| Zapoteco | Significado en castellano | |
|---|---|---|
| Que (qui) | No, negación. Ej: que igana = no es difícil | |
| Que' | Aquello, aquella | |
| Que gánda guibane pa qui'guinilu' | No puedo vivir sin tí, no puedo vivir si no estas | |
| Que gánda guidxeela' | No puede encontrar | |
| Que gánda guidxeela'laabe | No puede encontrarlo, no puede encontrarla | |
| Que gánda guidxeela'laacabe | No puedo encontrarlos | |
| Que gánda guidxeela'laatu | No puedo encontrarlos a ustedes | |
| Que gánda guidxeela'lii | No puedo encontrarte | |
| Que ganna' (qui ganna') | No sabe, no comprende, no entiende, ignora | |
| Que ganná' (qui ganná') | No sé, no sé porqué, no comprendo, no entiendo, ignoro | |
| Que gannadica' | No comprenden, no saben, no entienden | |
| Qué guinni (quí guiini) | No está (esa persona) | |
| Qué guinni be (quí guinni be) | Él no está | |
| Que hrihuinni padxi guilushe | Eterno, eternamente, infinito, inmensidad, que no tiene fin, sin fin | |
| Que hrirá | No se acaba, nunca se acaba | |
| Qué igana | Fácil, no es difícil | |
| Qué igana didxastia | El castellano no es difícil | |
| Que igana didxazá | El zapoteco no es difícil | |
| Que nulá'be | No hice caso, no me encargué de dar respuestas, fui indolente, no di respuesta | |
| Que nula'bi | No hizo caso, no se encargó de dar respuestas, fue indolente, no dió respuesta | |
| Que nula'bibe | Él no hizo caso, ella no se encargó de dar respuestas, fue indolente, no dió respuesta | |
| Que ñaadxa' | No faltó | |
| Que ñaadxa' garuttí | No faltó nadie | |
| Que ñuu dxi nizálu' zacá | Nunca recorrieras la vida así | |
| Que zánda guibane pa qui'guinilu' | No podré vivir sin tí, no podré vivir si no estas | |
| Qué ziuu dxi | Nunca, nunca más, ese día nunca llegará | |
| Qué ziuu dxi guidxela | Nunca encontrará, imposible de encontrar | |
| Qué ziúu dxi guidxéla | Nunca encontraré | |
| Que zunadiaga birí lii | No te escucharán las hormigas | |
| Quepe che ini'lu | No digas nada, no hables nada | |
| Quepe hrizaa laadxe laa | Eso me tiene sin cuidado, a eso no le hago caso | |
| Qui (que) | No, negación. Ej: qui ga'na = no se | |
| Qui chi gucheu | No vayas a fallar | |
| Qui chi guziándu' | No te vayas a olvidar, que no se te olvide, no vayas a olvidar | |
| Qui chi guziándu' naa | No me olvides, no te vayas a olvidar a mí | |
| Qui chi ti'dxilu | No lo vayas a decir, no lo vayas a contar | |
| Qui chu dxi gusiaandu náa | Nunca me olvides, jamás me olvides | |
| Qui chu dxi guza'nu guini'xcandalu' ne ca bele guii | Nunca dejes de soñar con las estrellas | |
| Qui gaapa | No tiene, ninguna tiene, no tiene nada | |
| Qui gáapa' | No tengo | |
| Qui gáapa' bacaanda' | No tengo sueño | |
| Qui gáapa' gasti | No tengo nada | |
| Qui gáapa' gasti gudié | No tengo nada que ofrecer | |
| Qui gáapa' gasti gudié lii | No tengo nada que darte | |
| Qui gaapa xpia' | No tiene educación | |
| Qui gaapatu | Ustedes no tienen | |
| Qui gaapatu shi'ñitu' | Ustedes no tienen hijos | |
| Qui gaapatu shi'ñitu' laa | ¿Ustedes no tienen hijos? | |
| Qui ga'na shimodo gabe ni lii | No se como decirtelo, no se como decirlo | |
| Qui gánda gase' | No puedo dormir, tengo insomnio | |
| Qui gánda gasi' | No puede dormir (neutral) | |
| Qui gánda gasi'be | No puede dormir (él, ella) | |
| Qui gánda guibaane pa qui guinilu' | No puedo vivir sin tí, no puedo vivir si no estás aquí | |
| Qui gánda guuya' lii | No puedo verte | |
| Qui ganna' | No sabe, no comprende, no entiende, ignora | |
| Qui ganná' | No sé, no sé porqué, no comprendo, no entiendo, ignoro, no sabe, no lo se | |
| Qui ganná' gasti' | Yo no se nada | |
| Qui ganná' hrua' pa zaré | Todavía no se si saldré | |
| Qui ganná' hrua' pa zia' | Todavía no se si iré | |
| Qui ganná' shi bidxichi chi tishebe' | No se con qué dinero piensa pagar | |
| Qui ganná' shi bidxichi chi tishebe'naa | No se con qué dinero piensa pagarme | |
| Qui ganná' shi'gune | No se que hacer | |
| Qui ganná' shimodo chuá | No se como entrar, no se como llegar | |
| Qui ganná' shimodo chuá ladxidolo | No se como conquistarte, no se como enamorarte | |
| Qui gánna'dia' | No se, quien sabe | |
| Qui ganna'ni' | No lo sabe, lo ignora | |
| Qui ga'nu | No sabes, ignoras (neutral) | |
| Qui ga'nu diou | No sabes, ignoras (expresión familiar) | |
| Qui ga'nu pabiá hruzeete' lii | No tienes idea cuanto te extraño, no sabes cuanto te extraño | |
| Qui ga'nu padéste nga zinda'lu | No sabes hasta donde puedes llegar | |
| Qui ga'nu para hrindá guiigu' hri' laa | ¿Qué no sabes dónde desemboca este río? | |
| Qui ga'nu shibínibe' | No sabes lo que hizo | |
| Qui ga'nu shibínibe' náa | No sabes lo que me hizo | |
| Qui gá'pa' bidxichi | No tengo dinero | |
| Qui gá'pa' bidxichi ne qui gá'pa' ni gudié | No tengo dinero ni nada que dar | |
| Qui gápabe | No tiene (él, ella) | |
| Qui gápabe bidxichi | No tiene dinero (él, ella) | |
| Qui gápacabe | Ellos no tienen | |
| Qui gápadu | No tenemos | |
| Qui gápatu | Ustedes no tienen | |
| Qui gapú | No tienes | |
| Qui gapú bidxichi | No tienes dinero | |
| Qui gapú ca bere | No tienes gallinas | |
| Qui guiánda' lii | Que no se te olvide | |
| Qui guiníshebe' ni | No lo pagó, no lo liquidó | |
| Qui guinnibia' | No hay como, no hay comparación | |
| Qui guinnibia' huaasha | Eso si no hay comparación, eso si no hay como... | |
| Qui hracaladxe | No quiero, no deseo | |
| Qui hracaladxe gunite'lii | No quiero perderte, no deseo perderte | |
| Qui hracaladxe ucádiaga ngaca | No quiero oír más, no deseo oír más | |
| Qui hracaladxi'be | No quiere, no desea | |
| Qui hracaladxi'cabe | Ellos no quieren, no desean | |
| Qui hracaladxi'du | No queremos, no deseamos | |
| Qui hracaladxi'tu | Ustedes no quieren, no desean | |
| Qui hracaladxu | No quieres, no deseas | |
| Qui hrácashéeshe | No me sonrojo, no me ruborizo, no me turbo | |
| Qui hra'hua stale guendaró | No cómo demasiado | |
| Qui hránda hrase' | No duermo, me es difícil dormir, padezco insomnio | |
| Qui hriaba' lari'ca' lii | Esa ropa no te queda, esa ropa no es de tu talla | |
| Qui hribí dxi' | Que no está quieto, nunca está quieto, incesante, continuo | |
| Qui hridxí'be | No me asusta, no me causa espanto | |
| Qui hridxi'bibé | Él (ella) no se asusta, no se espanta, es valiente, es osado | |
| Qui hridxi'bicabe | Ellos no se asustan, no se espantan | |
| Qui hridxi'bilú | No te asustas, no te espantas | |
| Qui hridxi'binu | No nos asustamos, no nos espantamos | |
| Qui hridxi'bitú | Ustedes no se asustan, no se espantan | |
| Qui hriené didxastiá | No entiendo castellano | |
| Qui hriené didxazá | No entiendo zapoteco | |
| Qui hriéne' gasti | No entiendo nada | |
| Qui hriéne' la' | No lo entiendo, no lo comprendo | |
| Qui hriéne' la'be | No lo entiendo, no la entiendo (a él o ella) | |
| Qui hrigu'ba'ni stale biaani' | No jala mucha corriente, no consume mucha energía | |
| Qui hriladi'saa | No se separan, inseparables | |
| Qui hrinaba' | No pido, no pido limosna, no ruego | |
| Qui hrinié didxastiá | No hablo castellano | |
| Qui hrinié didxazá | No hablo zapoteco | |
| Qui hrisaca | No cuesta tanto, es barato, es barata, no vale | |
| Quí hrisháana | Esteril, infecunda, esteriles | |
| Qui hrituí lu | Sinvergüenza, cínico, pillo, bribón, fresco | |
| Qui hriu'ladxe ndi' | Esto no me gusta | |
| Qui hriuula'dxe | No me gusta | |
| Qui hriuula'dxe stale | No me gusta tanto | |
| Qui hriuuladxi | No le gusta | |
| Qui hrizaa laadxe | No hago caso, no me interesa | |
| Qui hruchi'bibe | Él (ella) no asusta, no espanta | |
| Qui hruchi'bicabe | Ellos no asustan, no espantan | |
| Qui hruchi'bilú | Tú no asustas, tú no espantas | |
| Qui hruchi'binú | No asustamos, no espantamos | |
| Qui hruchi'bitú | Ustedes no asustan, no espantan | |
| Qui hrudxi'be | No asusto, no causo espanto | |
| Qui hruna | No obedece, no es obediente, no cumple | |
| Qui hrú'na | No lloro | |
| Qui hru'ni'lu' | No teme, audaz, el que no teme | |
| Qui hrurushani zitu | No capta muy lejos, no recibe muy bien (el objeto) | |
| Qui hrusiáanda' | No olvido, yo no olvido | |
| Qui hrusiaandadu' | No olvidamos | |
| Qui hrusisiaasi' | No deja dormir, no permite dormir | |
| Qui hrutopani' stale | No absorbe mucho (el objeto) | |
| Qui hua' dilo | No has dado, no has otorgado | |
| Qui huasianda diidxa' stinu | No he olvidado nuestro idioma | |
| Qui huayánda | No se ha podido, no se ha logrado | |
| Qui huayú dxi | Jamás, no ha llegado ese día, en ningún tiempo | |
| Qui igana didxazá | El zapoteco es fácil, no es difícil el zapoteco | |
| Qui igana guiéne' binni didxazá | El zapoteco es fácil que lo comprendan las personas, no es difícil que las personas comprendan el zapoteco | |
| Qui iquiiñe' | No sirve, no es útil, no es práctico, inutil, mala fé | |
| Qui na' | No quiere, no lo permite, no permite | |
| Qui na'be' | Él no quiere, ella no lo permite | |
| Qui na'ca' | No quieren | |
| Qui na'cabe' | Ellos no quieren | |
| Qui na'du' | No queremos | |
| Qui na'lu' | No quieres | |
| Qui na'tu' | Ustedes no quieren | |
| Qui na'ya' | No quiero, porque no quiero | |
| Qui ni dxela lii | No te encontré, no te hallé | |
| Qui ni guibigueta' | No volvió | |
| Qui ni guibiguéta' | No volví | |
| Qui ni naadi | No quiso, se negó, no aceptó | |
| Qui ni naadioú | Tu no quisiste, te negaste, no aceptaste | |
| Qui nidxi'be | No me asusté, no me espanté | |
| Qui nidxi'bibe | Él (ella) no se asustó, no se espantó | |
| Qui nidxi'bicabe | Ellos no se asustaron, no se espantaron | |
| Qui nidxi'bilu | No te asustaste, no te espantaste | |
| Qui nidxi'binú | No nos asustamos, no nos espantamos | |
| Qui nidxi'bitu | Ustedes no se asustaron, no se espantaron | |
| Qui nilaya' | Sin miramiento, me enfrentaría, sin consideración | |
| Qui nindaa | No hubo tardanza, no hubo demora, no tardó, no pasó mucho tiempo | |
| Qui nindáa | No me tardé, no me demoré | |
| Qui ninda'be | Él (ella) no se tardó | |
| Qui ninda'cabe | Ellos no se demoraron | |
| Qui ninda'lu | No te demoraste | |
| Qui ninda'nu | No nos tardamos | |
| Qui ninda'tu | Ustedes no se tardaron | |
| Qui nu di'beni lii laa | ¿Que no te lo dió? | |
| Qui nucha'cha | No se soltó, no soltó, no se aflojó | |
| Qui nucha'cha lii chiqué | No te soltó en ese entonces, no te dejaba libre entonces | |
| Qui nudxíbe' ni | No lo devolvió, no lo regresó | |
| Qui ñáapa | No fue cuidado, no fue vigilado | |
| Qui ña'be | No tuvo compasión | |
| Qui ñabibe'náa | No me lo dijo | |
| Qui ñacaladxe nuchiche' lii | No quise hacerte enojar | |
| Qui ñacaladxe nuchiña' lii | No quise molestarte | |
| Qui ñacaladxe nuzaana' lii | No quisiera dejarte, no quisiera haberte dejado | |
| Qui ñanda ñáa | No pude ir | |
| Qui ñanda ña'se' | No pude dormir, no podía dormir | |
| Qui ñanna | No supo, no fue avisado | |
| Qui ñanna' | No supe, no me di cuenta, nadie me avisó | |
| Qui ñanna' pora zebe | No supe cuando se fue (él, ella) | |
| Qui ñannabe' | Él (ella) no lo sabía, no lo supo | |
| Qui ñannacabe' | Ellos no lo sabían, no lo supieron | |
| Qui ñannadia' | No lo sabía, no lo supe | |
| Qui ñannani' | No lo supo, no lo sabía | |
| Qui ñannanu' | No lo sabiamos, no lo supimos | |
| Qui ñannatu' | Ustedes no lo sabían, no lo supieron | |
| Qui ñannu' | No lo sabías, no lo supiste | |
| Qui ñánnu' | No te quedaste | |
| Qui ñapa shibiá' | Sin límites, sin medidas, no tuvo límites, no tuvo medidas, no hubo límites, no hubo medidas | |
| Qui ñe'da | No vino, no llegó | |
| Qui ñe'da be | Él (ella) no vino, no llegó | |
| Qui ñe'da cabe | Ellos no vinieron, no llegaron | |
| Qui ñe'da lu | No veniste, no llegaste | |
| Qui ñe'da nu | No venimos, no llegamos | |
| Qui ñe'da tu | Ustedes no vinieron, no llegaron | |
| Qui ñe'du | No veniste, no llegaste. Apócope de qui ñe'da lu. | |
| Qui ñenda' | No vine, no llegué | |
| Qui ñene' | No entendió, no comprendió | |
| Qui ñéne' | No entendí, no comprendí | |
| Qui ñéne lu | No entendiste | |
| Qui ñéne lu laa | ¿No entendiste? | |
| Qui ñéne' lu ni gudxelii laa | ¿No entendiste lo que dije? | |
| Qui ñéne' ni gudxilu' naa | No entendí lo que dijiste, no comprendí lo que dijiste | |
| Qui ñénu' | No entendiste, no comprendiste. Apócope de qui ñéne lu | |
| Qui ñete naladxi'be | Él (ella) no se acordó | |
| Qui ñeteru' sti diidxa | No hubo más palabras, no se repitió ninguna palabra, nadie más habló | |
| Qui ñu dxi nibi'gueta'lu | Nunca regresaste, ya no volviste | |
| Qui ñu dxi nichaganabe | Nunca se casó | |
| Qui ñu dxi ñanna | Nunca lo supo, nunca comprendió | |
| Qui ñu dxi ñannaní | Nunca lo supo, nunca lo averiguó, nunca lo descubrió | |
| Qui ñu dxi ñánnani' | Nunca lo supe | |
| Qui ñuya' | No ví | |
| Qui ñuya' lii | No te ví, no me fije en tí | |
| Qui ñuya' nuziini'cabe | No ví que ellos se enfadaran | |
| Qui ñuya' nuziini'lu | No ví que te enfadaras | |
| Qui ñuya' pa ladu guyebe | No ví por donde se fue (él, ella) | |
| Qui ñuya' pora zeu | No ví cuando te fuiste | |
| Qui sa'be' | No lo diré | |
| Qui sa'be' ni | Eso no lo diré | |
| Qui zaanaba | No voy a pedir, no pediré limosna | |
| Qui zaba'né | No viviré | |
| Qui zaba'nibe' | No vivirá | |
| Qui zaba'nicabe' | Ellos no vivirán | |
| Qui zaba'nidu' | Nosotros no viviremos | |
| Qui zaba'nilu' | No vivirás, estarás sin vivir | |
| Qui zaba'nitu' | Ustedes no vivirán | |
| Qui zabeeza' | No esperaré | |
| Qui za'dxaga' | No se cansará | |
| Qui za'dxága' | No me cansaré | |
| Qui zadxé'la | No encontraré, no hallaré | |
| Qui zadxé'labe | No encontrará, no hallará | |
| Qui zadxé'lacabe | Ellos no encontrarán, no hallarán | |
| Qui zadxé'ladu | No encontraremos, no hallaremos | |
| Qui zadxé'latu | Ustedes no encontrarán, no hallarán | |
| Qui zadxé'lu | No encontrarás, no hallarás | |
| Qui zadxí'be | No me voy a asustar | |
| Qui zadxi'bibé | Él (ella) no se va a asustar, no se va a espantar | |
| Qui zadxi'bicabe | Ellos no se van a asustar, no se van a espantar | |
| Qui zadxi'bilú | No te vas a asustar, no te vas a espantar | |
| Qui zadxi'binú | No nos vamos a asustar, no nos vamos a espantar | |
| Qui zadxi'bitú | Ustedes no se van a asustar, no se van a espantar | |
| Qui zadxi'bú | No te vas a asustar, no te vas a espantar (familiar) | |
| Qui zanabadiidxa' dia' | No preguntaré, no voy a preguntar | |
| Qui zánda | No se puede, no es posible | |
| Qui zánda chaa | No podré ir, no puedo ir | |
| Qui zánda cheu' | No te puedes ir | |
| Qui zánda gueedu laa | ¿No puedes venir? | |
| Qui zánda guibaane | No podré vivir | |
| Qui zánda guibaane pa qui guinilu' | No podré vivir sin tí, no podré vivir si no estás aquí | |
| Qui zánda gunibeni | No puede hacerlo, él (ella) no puede hacerlo | |
| Qui zánda gunicabeni | Ellos no pueden hacerlo, no tienen la capacidad para hacerlo | |
| Qui zánda gusaananu | No podemos dejar, no dejaremos | |
| Qui zánda gusaananu che'cani | No podemos dejarlos ir (lo abstracto) | |
| Qui zánda guuya' lii | No podré verte | |
| Qui zánda nibaane | No podría vivir | |
| Qui zandáa | No me tardo | |
| Qui zandáa dia' | No me tardo, no voy a demorarme, no tardo | |
| Qui zandáabe | Él no tarda, ella no tarda | |
| Qui zandáacabe | Ellos no tardan | |
| Qui zandáadu | No tardamos | |
| Qui zandáalu | No tardas | |
| Qui zandáatu | Ustedes no tardan | |
| Qui zándadi | No se puede, no se va a poder, eso no se puede, eso no es posible | |
| Qui zándadi dxe | No se va a poder "amigo" | |
| Qui zani'cabe didxazá | Ellos no hablarán el zapoteco | |
| Qui zaniti'lú didxazá | El zapoteco no se perderá | |
| Qui zaniti'ludxe didxazá | El zapoteco prevalecerá | |
| Qui zanna'cabe didxazá | Ellos no sabrán el zapoteco | |
| Qui zánnani' | No lo sabré | |
| Qui zapa' | No tendrá | |
| Qui zápa' | No tendré | |
| Qui zapa'be | Él (ella) no va a tener | |
| Qui zapa'cabe | Ellos no tendran | |
| Qui zapa'lu | No vas a tener | |
| Qui zapa'nu | No vamos a tener | |
| Qui zapa'tu | Ustedes no tendran | |
| Qui zapu' | No tendrás, no vas a tener | |
| Qui zazie'lame | No lo compro (animal) | |
| Qui zazie'ni | No lo compro (objeto) | |
| Qui ziaanadxi | No se detendrá, imparable | |
| Qui ziabá' | No me caeré | |
| Qui zie'ne cabe | Ellos no entenderán, no comprenderán | |
| Qui zie'ne cabe didxazá | Ellos no entenderán el zapoteco, no comprenderán el zapoteco | |
| Qui zie'ne cabe lii | Ellos no te entenderán, no te comprenderán | |
| Qui zieteru' sti diidxa | Ni una palabra más, no habrá más palabras | |
| Qui ziuu dxi | Nunca, ese día nunca llegará | |
| Qui ziuu dxi gusiáanda lii | Nunca te olvidaré, no te olvidaré | |
| Qui ziuu dxi gusiaandu náa | Nunca me olvidarás, no me olvidarás | |
| Qui ziuu dxi gu'yu' | Nunca lo verás, no lo verás jamás | |
| Qui ziuu dxi zánnani' | Nunca lo sabré | |
| Qui zudié | No voy a dar, no daré | |
| Qui zudi'tu caadxi' nisa náa laa | ¿No me dan un poco de agua?, ¿Me dan un poco de agua? | |
| Qui zuninábe' lii | No te hará daño (él, ella), no te hará daño | |
| Qui zusiánda'du | No olvidaremos | |
| Qui zusianda'lii | No te olvidaré | |
| Qui zusianda'ni | No lo olvidaré, estará fresco en mi memoria | |
| Quíbé | Lave, me ponga a lavar | |
| Quíbibe' | Lave, se ponga a lavar | |
| Quíbicabe' | Ellos laven, se pongan a lavar | |
| Quíbidu' | Lavemos, nos pongamos a lavar | |
| Quíbilu' | Laves, te pongas a lavar | |
| Quíbinu' | Todos lavemos, nos pongamos a lavar | |
| Quíbitu' | Ustedes laven, se pongan a lavar | |
| Quichi' | Blancura, claro, iluminado | |
| Quilicape' nidxagayaa | No dude, no me asombró | |
| Quiniré | No salió, no se asertó | |
| Quiniré' | No salí | |
| Quiniré binni | No salieron las personas | |
| Quinire'be laa | ¿No salió? | |
| Quinire'cabe laa | ¿Ellos no salieron? | |
| Quinire'du | No salimos | |
| Quinire'lu laa | ¿No saliste? | |
| Quinire'nu | No salimos todos | |
| Quinire'tu laa | ¿Ustedes no salieron? | |
| Quiña'ca | No se hizo, se abortó, se canceló | |
| Quiña'ca chaahui' | No se compuso, no se reparó, no hubo reparación | |
| Quiña'ca dxendxe'be | Se mantuvo firme, no se puso indeciso | |
| Quiña'ca la'dxibe | No le gustó, no se acostumbró, no quiso | |
| Quiña'ca ni | No se construyo, no se edificó | |
| Quiña'ca saa | No se celebró la fiesta, no hubo fiesta | |
| Quipe iquiñe' | Inservible, inútil, sin educación | |
| Quipe naquiñe' | Está inservible, es inútil, no tiene educación | |
| Quipe ziuu dxi | Nunca, jamás | |
| Qui'te' | Engaño. Ej: hriguite'be binni = él "ella" engaña a las personas | |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
Ir al traductor en línea español - didxazá