Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (diidxazá)
La referencia
obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi
Ca gunaa' sti guidxiguié' nabeza'ca hra hruzaani' gubidxa, nacu'ca lári hruzaani'ga, ne hru'lui cayuunda. |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
|
Ch | ||
| Zapoteco | Significado en castellano | |
|---|---|---|
| Cháa' | Voy, iré, me dirijo | |
| Cháa' guete' | Voy abajo, voy al sur | |
| Cháa' guiá' | Voy arriba, voy al norte | |
| Cháa' luguiaa' | Voy al mercado | |
| Cháa' México | Voy a México, me dirijo a México | |
| Chaahui' | Despacio, lento, poco, de bien, cuidadosamente | |
| Chaahui' chaahui' | Poco a poco | |
| Chaahui' chaahui' cayaca nadxielii | Poco a poco te estoy queriendo | |
| Chaahui'du'ga' | Muy despacio, despacito, cuidadosamente, con calma, calmadamente, con lentitud, con paciencia, paciencia, sigilosamente | |
| Chaahui'ga' | Muy lento, sin ruido, despacio, paulatinamente, lentamente, pacientemente, paciencia, quedo, gentilmente | |
| Chá'ba' | Flojo, floja, ligero, lento, lenta, holgazán, perezoso, perezosa, indolente. Ej: nacha'ba' = es flojo | |
| Chabé | Isabel, nombre propio | |
| Cha'ca | Pájaro carpintero, enamorado, seductor, mujeriego, don Juan | |
| Chagoola' | Enviado del novio para hablar con los padres de la novia y pedir su mano | |
| Chahuite | Chahuites, población del istmo oaxaqueño situada al sur de Juchitán | |
| Chalupa | Juego de lotería, juego de azar | |
| Chapu | Chapopote | |
| Chare | General Heliodoro Charis Castro (1896-1964), autodidacta juchiteco, héroe de la revolución mexicana, fue diputado y senador de la República Mexicana | |
| Che | Apócope de José | |
| Che Góme | Lic. José F. Gómez (1857-1911), revolucionario juchiteco | |
| Che ndre | José Andrés, Andrés Henestrosa | |
| Che tócabe (chi tócabe) | Van a comer | |
| Checaa' | Por ahí, por ese rumbo, por ese lado | |
| Checuyu | Cierto pájaro que anida en nido ajeno, cuclillo | |
| Checha | César (abreviación popular de nombre propio) | |
| Chee | Se va, va, parte de cheu' | |
| Chefeedu' | José Alfredo (abreviación popular de nombre propio) | |
| Cheguiigu' | A espaldas del río, detrás del río, al otro lado del río | |
| Cheguiigu' guete' | Al otro lado del río por el sur | |
| Cheguiigu' guiá' | Al otro lado del río por el norte | |
| Cheguseenda' lii | Te voy a enviar, voy a enviarte, voy a mandarte | |
| Cheguunda' ni diidxazá | Lo voy a cantar en zapoteco | |
| Chehui' | José Luis (abreviación popular de nombre propio) | |
| Chemín | José Benjamín (abreviación popular de nombre propio) | |
| Cherí' | Por aquí, de este lado, aquí, por este rumbo, por este lugar, por acá | |
| Cherí' cherica' | Por aquí y por allá | |
| Cherí' gasti' nuu | De este lado no hay nada | |
| Cherí' gasti' pe nuu | De este lado casi no hay nada | |
| Cherica' | Por aquel lado, por allá, del otro lado, al otro lado | |
| Cherica' guidxi | Al otro lado del pueblo | |
| Cherica' nuu guidxilayú | Del otro lado está el mundo | |
| Chesáana' hra nuulu' | Voy a llevar donde te encuentras, voy a llevartelo donde estás | |
| Cheu' | Te vas, vas | |
| Cheu' hra lidxi' nñou | Vas a la casa de tu mamá | |
| Chi | Acción particular de realizar, va, voy, ir | |
| Chi aca sáa | Se va a celebrar una fiesta, va a haber fiesta | |
| Chi chaganalu' la' | ¿Te vas a casar? | |
| Chi gacania' lii | Te voy a ayudar, permitame ayudarlo | |
| Chi gudie' | Voy a dar, para | |
| Chi gudie' ti ndaga yú | Voy a dar una porción de terreno, daré la parte de un terreno | |
| Chi gudxibaluna'nu' | Vamos a festejar, vamos a homenajear, vamos a brindar un festejo, vamos a elevar con nuestras manos | |
| Chi gué' | Voy a beber, voy a almorzar, voy a desayunar | |
| Chi güe' | Voy a decir, voy a contar | |
| Chi güe'niá' látu' | Les voy a contar, les contaré, les relataré a ustedes | |
| Chi güe'niá' lii ti guendarusiguii | Te voy a contar un cuento, te voy a contar una fábula | |
| Chi güe'niáni' lii | Te voy a contar, te lo voy a decir, te voy a relatar | |
| Chi guiaaba nanda | Va a haber frío | |
| Chi guiaaba nisa guie | Va a llover | |
| Chi guiaaba ti nanda | Va a haber un frío | |
| Chi guia'ri shubande | El maíz cocido se va a limpiar de cal, el maíz cocido se va a lavar | |
| Chi guina'ba lii | Te voy a pedir, te pido | |
| Chi guindáalu' yága | Vas a partir la madera | |
| Chi guindáani' | Se va a repartir, se va a fraccionar | |
| Chi guindade' cuananashi | Voy a cortar fruta, voy a cosechar las frutas | |
| Chi guindade' niza | Voy a cosechar maíz | |
| Chi guiniinu' diidxazá | Vamos a hablar zapoteco | |
| Chi guiniinu' guirá'nu diidxazá | Vamos a hablar todos en zapoteco | |
| Chi guishuuba'nu | Vamos a nadar | |
| Chi guishuuba'nu guirá'nu | Vamos todos a nadar | |
| Chi guisiila'dxi'lu | Vas a descansar | |
| Chi gúndaachi'nu | Vamos a vigilar, vamos a espiar | |
| Chi gundáa'lu láme | Vas a liberar al animal | |
| Chi gúne' guendaró | Voy a hacer la comida | |
| Chi gunidxi'ña' lu' ixhí | Vas a trabajar mañana | |
| Chi guniibi' bi | Va a mecer el aire, va a azotar el viento | |
| Chi guseenda | Voy a enviar | |
| Chi guseenda ti diushi ca binixquidxe' | Voy a enviar un saludo a mis paisanos | |
| Chi gushooñenu' | Vamos a correr | |
| Chi gushooñenu' lu dani | Vamos a correr en el cerro | |
| Chi guundalu' | Vas a cantar, vas a ir a cantar | |
| Chi guyáa | Voy a bailar | |
| Chi guziide lii | Te voy a enseñar | |
| Chi guziide lii ganadxi'lu | Te voy a enseñar a querer | |
| Chi guzuluá | Voy a comenzar | |
| Chi guzuluá ti yoo | Voy a comenzar a edificar una casa | |
| Chi guzuluá yoo stine | Voy a comenzar a edificar mi casa | |
| Chi hria | Se va a limpiar, se va a disolver | |
| Chi ichaganabe | Él o ella va a casarse | |
| Chi ichaganacabe | Van a casarse ellos | |
| Chi ichaganalu' | Vas a casarte | |
| Chi ichagananu' | Vamos a casarnos | |
| Chi ichaganatu | Ustedes van a casarse | |
| Chi ichaganaya' | Voy a casarme | |
| Chi ipapa' | Va a volar, va a despegar | |
| Chi iziide' | Voy a aprender | |
| Chi saadu sti guidxi | Vamos de vacaciones, vamos a pasear a otra ciudad | |
| Chi tahua' ti benda | Voy a comer un pescado | |
| Chi tahua' ti buyu' | Voy a comer un pollo | |
| Chi tahua' ti guchachi' | Voy a comer una iguana | |
| Chi tahua' tobi | Voy a comer uno | |
| Chi tahua'yá lii' | Te voy a morder | |
| Chi tiide' | Voy a pasar, con permiso, con su permiso | |
| Chi tiidibe' | Va a pasar, ella va a pasar | |
| Chi tócabe (che tócabe) | Van a comer | |
| Chi tócabe buyu' | Van a comer pollo | |
| Chi tócabe ti buyu' | Van a comer un pollo | |
| Chi ugaabá' | Voy a contar, voy a contabilizar | |
| Chi ugaababe' | Va a contar, va a contabilizar (él, ella) | |
| Chi ugaababe' pánda buyu' | Va a contar cuantos pollos son | |
| Chi ugaababe' pánda buyu' nápabe' | Va a contar cuantos pollos tiene él (ella) | |
| Chi ugaababe' pánda buyu' nápu' | Va a contar cuantos pollos tienes | |
| Chi ugaababe' pánda yuuse' | Va a contar cuanto ganado hay | |
| Chi ugaabanu' ni | Vamos a contarlo, vamos a contabilizar | |
| Chi ushale | Voy a abrir, va a abrir | |
| Chi uzáa | Voy a cumplir, voy a contar (números) | |
| Chiaca'zilú' | Va a acontecer, va a suceder | |
| Chiaca'zilú' lii | Te va a suceder | |
| Chibi' | Se va, regresa a su casa, se va a su casa | |
| Chibidu' | Nos vamos a casa, ya nos vamos | |
| Chibié' | Me voy, regreso a mi casa, me voy a casa | |
| Chibié'nia lii | Me voy a casa contigo, me voy contigo, regreso contigo | |
| Chibi'ne nuu | Para llevar a casa, para llevar, para que llevemos a la casa | |
| Chicáa | Voy a traer, voy a tomar, voy a coger | |
| Chicáa nisa | Voy a traer agua | |
| Chicaa nu | Vamos a traer | |
| Chicaa nu buyu' | Vamos a traer el pollo | |
| Chicáa stobi | Voy a tomar otro | |
| Chicaa ti hríi nisa | Va por un cántaro de agua, irá por un cántaro de agua | |
| Chicáa ti hríi nisa | Voy por un cántaro de agua, iré por un cántaro de agua | |
| Chicaa tobi | Va a tomar uno | |
| Chicáa tobi | Voy a coger uno, voy a traer uno | |
| Chicapa | Pueblo del istmo oaxaqueño, Chicapa de Castro | |
| Chicué' chicué' | Sigilosamente, disimuladamente, paso a paso, paso a pasito, media vuelta con sigilo, con sigilo, con disimulo | |
| Chicuyu | Conjunto de garrapatas, lugar de garrapatas | |
| Chichíite' | Voy a jugar | |
| Chichíite' ne bidóla | Voy a jugar con la pelota | |
| Chichiite'be | Él (ella) va a jugar | |
| Chichiite'be ne bidóla | Él (ella) va a jugar con la pelota | |
| Chichiite'cabe | Ellos van a jugar | |
| Chichiite'cabe ne bidóla | Ellos van a jugar con la pelota | |
| Chichiite'lu | Vas a jugar | |
| Chichiite'lu ne bidóla | Vas a jugar con la pelota | |
| Chichiite'niá ne lábe | Voy a jugar con él | |
| Chichiite'niá ne lácabe | Voy a jugar con ellos | |
| Chichiite'niá ne lii | Voy a jugar contigo | |
| Chichiite'nu | Vamos a jugar | |
| Chichiite'nu ne bidóla | Vamos a jugar con la pelota | |
| Chichiite'tu | Ustedes van a jugar | |
| Chichiite'tu ne bidóla | Ustedes van a jugar con la pelota | |
| Chido'no | Vamos a comer, vámonos a comer | |
| Chido'no béla bihui | Vamos a comer carne de cerdo | |
| Chidu'yadu' | Nosotros ya veremos, vamos a ver | |
| Chidu'yanu' | Ya veremos, veremos, vamos a consultar, vamos a ver | |
| Chidu'yanu' shidé nácabe | Vamos a ver de qué está hecho (él, ella) | |
| Chigáaze | Voy a bañarme | |
| Chigáaze'be | Él (ella) va a bañarse | |
| Chigáaze'cabe | Ellos van a bañarse | |
| Chigáaze'cabe hra guiigu' | Ellos van a bañarse al río | |
| Chigáaze'cabe hra nisado' | Ellos van a bañarse al mar | |
| Chigáaze'lu | Vas a bañarte | |
| Chigáaze'nu | Vamos a bañarnos | |
| Chigáaze'tu | Ustedes van a bañarse | |
| Chigaca huadxí | Se va a hacer tarde | |
| Chiga'gui | Se va a asar, se va a cocinar | |
| Chiganda | Se va a colgar..., ya viene (tal fecha) | |
| Chiganda biguié' | Se va a colgar el adorno de flores y frutas | |
| Chiganda sáa shavizende | Ya viene la fiesta de Juchitán, va a haber fiesta en Juchitán | |
| Chigánna | Voy a visitar | |
| Chigapa | Va a cuidar, va a proteger | |
| Chigá'se | Voy a dormir | |
| Chiga'si cabe' | Van a dormir | |
| Chigüé niálii ni bizaaca | Te voy a contar lo que me sucedió | |
| Chiguedabe' | Él o ella va a venir, va a llegar | |
| Chiguedacabe' | Ellos van a venir, van a llegar | |
| Chiguedadu' | Vamos a venir, vamos a llegar | |
| Chiguedalu' | Vas a venir, vas a llegar | |
| Chiguedatu' | Ustedes van a venir, van a llegar | |
| Chiguenda' | Voy a llegar, voy a venir | |
| Chiguié'te | Voy a bajarme, me bajo | |
| Chiguié'telu' la' | ¿Vas a bajarte?, ¿te vas a apear? | |
| Chiguilate' | Se va a verter | |
| Chigúne' | Voy a hacer, voy a realizar | |
| Chigúne dxi'ña' | Voy a trabajar | |
| Chigusulunu | Empezaremos, vamos a empezar, vamos a comenzar | |
| Chiguunda' | Voy a cantar, voy a estudiar | |
| Chigúunda' gui'chi' | Voy a leer | |
| Chiguuya' | Voy a ver | |
| Chiguuya' shi ga'chi' hrarí' | Veré que está oculto en este lugar, voy a ver que hay escondido aquí | |
| Chiguyaa' | Voy a bailar | |
| Chiguzugua' | Va a estar de pie, va a pararse | |
| Chiguzuguá' | Voy a estar de pie, voy a pararme | |
| Chii | Diez | |
| Chii gayuaa | Mil, un mil, diez veces ciento | |
| Chii gayuaa bexhu mboolo' | Mil pesotes, un billetote de a mil pesos | |
| Chii iza | Una década, diez años | |
| Chii iza ne gaayu' | Quince años, diez y cinco años | |
| Chii ne chonna | Trece, diez y tres | |
| Chii ne chuppa | Doce, diez y dos | |
| Chii ne ga' | Diecinueve, diez y nueve | |
| Chii ne gaayu' | Quince, diez y cinco | |
| Chii ne gadxe | Diecisiete, diez y siete | |
| Chii ne shono | Dieciocho, diez y ocho | |
| Chii ne shoopa' | Dieciséis, diez y seis | |
| Chii ne taapa | Catorce, diez y cuatro | |
| Chii ne tobi | Once, diez y uno | |
| Chiigánde | Doscientos, muchos | |
| Chiigánde diushi | Muchos saludos | |
| Chiisi' | Otros diez, diez más, con diez basta | |
| Chiluuxhe' | Va a terminar, va a acabar | |
| Chilúuxhe' | Voy a terminar, estoy acabando | |
| Chimalapa | San Miguel Chimalapa, población del istmo oaxaqueño | |
| Chin | Red de pesca, chinchorro, sonaja | |
| Chinaaze' | Voy a agarrar | |
| Chinaaze' bere ca | Voy a agarrar esa gallina | |
| Chindaa | Va a partir, va a trozar | |
| Chindáa | Voy a partir, voy a trozar | |
| Chindaabe' | Partirá una fruta, él va a partir, ella va a cortar | |
| Chindaacabe' | Partirán una fruta, ellos van a cortar, ellas van a trozar | |
| Chindaalu' | Partirás una fruta, vas a partir, vas a cortar | |
| Chindaanu' | Partiremos una fruta, trozaremos, cortaremos | |
| Chindabe' | Llegara, arribara | |
| Chindacabe' | Llegaramos, arribaramos | |
| Chindadidu' | Vamos a pizcar, vamos a cortar, vamos a desprender | |
| Chindadidu' niza | Vamos a pizcar mazorca | |
| Chindalu' | Llegaras, arribaras | |
| Chindanu' | Todos llegaramos, arribaramos | |
| Chindaya' | Llegaré, arribaré | |
| Chindé' | Voy a sacar, voy a extraer | |
| Chindí'be' | Va a escoger, va a seleccionar (él, ella) | |
| Chindí'be'laa | ¿Va a escoger?, ¿va a seleccionar? (él, ella) | |
| Chindí'cabe'laa | ¿Ellos van a escoger?, ¿van a seleccionar? | |
| Chindí'du'laa | ¿Vamos a escoger?, ¿vamos a seleccionar? | |
| Chindié' | Voy a escoger, voy a seleccionar, voy a elegir | |
| Chindié' ni chitahua' | Voy a escoger lo que voy a comer | |
| Chindié' ti shandié nashi | Voy a escoger una sandía dulce | |
| Chindí'lu'laa | ¿Vas a escoger?, ¿vas a seleccionar? | |
| Chindí'nu'laa | ¿Todos vamos a escoger?, ¿todos vamos a seleccionar? | |
| Chindí'tu'laa | ¿Ustedes van a escoger?, ¿van a seleccionar? | |
| Chindu'a | Voy a meter, voy a... | |
| Chindu'a biní | Voy a sembrar | |
| Chindu'a le' láme | Lo voy a poner en el corral, lo voy a enjaular | |
| Chindu'a luá' | Voy a echar un vistazo, voy a ver, echaré un vistazo, iré a observar, observaré | |
| Chindu'be | Él (ella) va a meter, va a... | |
| Chindu'cabe | Ellos van a meter, van a... | |
| Chindu'du biní | Nosotros vamos a sembrar | |
| Chindu'du le' lácame | Los vamos a poner en el corral, los vamos a enjaular | |
| Chindu'lu | Vas a meter, vas a... | |
| Chindu'nu | Vamos a meter, vamos a... | |
| Chindu'nu biní | Vamos a sembrar | |
| Chindu'tu | Ustedes van a meter, van a... | |
| Chinduu lú' | Echará un vistazo, irá a observar, observará | |
| Chinduu lú' ziou | Solo irás a echar un vistazo, solo irás a observar, observarás | |
| Chinduuá biní | Voy a sembrar | |
| Chiné náa zitu | Que me lleve lejos, me va a llevar lejos | |
| Chinea' lii | Te acompaño, te llevo | |
| Chine'sa' | Voy a orinar, voy a mear | |
| Chingón | El héroe de la película, el hombre destacado, el que vence los obstáculos | |
| Chinguiili | Cosquilla | |
| Chinta | Jacinta (abreviación popular de nombre propio) | |
| Chintacamaya | Juego, columpiar y sacudir con la hamaca por diversión | |
| Chipiona | Aguas preparadas, aguas frescas, agua de limón | |
| Chiqué | Antes, antaño, en el pasado, los viejos tiempos | |
| Chiqué guyuu' | Antes había, hubo, anteriormente existió | |
| Chiqué guyuu' bidxiña ne bihui gui'shi' | Antes había venados y jabalíes | |
| Chiqué ne nagási | Antes y ahora, antaño y hoy, antes y actualmente | |
| Chiqué nga | En ese entonces, años atrás | |
| Chiquitra'ca' | Cohete infantil, triquitraque, fuego artificial | |
| Chisa | Ardilla | |
| Chisa huiini | Ardillita | |
| Chisaadu' | Caminaremos, vagaremos, iremos de vacaciones | |
| Chisaaya' | Voy a caminar, voy a pasear | |
| Chisaaya' niruá' na | Me voy a adelantar, me voy adelante | |
| Chishaana | Va a dar a luz, va a parir | |
| Chishe | Rápido, pronto, apurate, apúrese, de prisa, date prisa, con presteza, prontitud, rapidez, instar, apresurar, no tardes | |
| Chishe cushooñe' dxi | Apurate que el tiempo pasa, apurate que ya es tarde, apurate que el tiempo apremia | |
| Chishe gudá' cherí' | Ven aquí de prisa, rápido ven aquí | |
| Chishe ne naguenda | Pronto y rápido | |
| Chisié | Voy a comprar | |
| Chisié tanguyú sti cadxiiñe' | Voy a comprar muñecas para mis hijas | |
| Chisié tanguyú sti dxiiñe' | Voy a comprar una muñeca para mi hija | |
| Chisilu' la' | ¿Vas de compras? | |
| Chitabi'be' | Va a curar con las manos, va a dar masaje | |
| Chitahua' | Voy a comer | |
| Chitibe' hruá' | Voy a cepillarme los dientes, voy a lavarme la boca | |
| Chitibe' na'ya | Voy a lavarme las manos | |
| Chitibina'be' | Él (ella) va a lavarse las manos | |
| Chitibina'cabe' | Ellos van a lavarse las manos | |
| Chitibina'du' | Vamos a lavarnos las manos | |
| Chitibina'lu' | Vas a lavarte las manos | |
| Chitibina'nu' | Todos vamos a lavarnos las manos | |
| Chitibina'tu' | Ustedes van a lavarse las manos | |
| Chitidxe' | Voy a decir, voy a hablar, voy a confesar, voy a comunicar, comunicaré | |
| Chitidxe' lácabe | Voy a decirles | |
| Chitidxe' lácabe guxhidxi'cabe Naila | Voy a decirles que interpreten la canción Naila, voy a decirles que toquen Naila | |
| Chitidxe' ni | Lo voy a decir, lo voy a hablar, voy a confesarlo | |
| Chitidxe'lii lu sáa stidu | Te voy a contar sobre nuestras festividades | |
| Chitidxe'lii ti guendanagachi | Te voy a contar un secreto | |
| Chitié | Voy a tomar asiento, voy a sentarme | |
| Chitínde' | Voy a combatir, voy a pelear | |
| Chitinde' | Va a combatir, va a pelear | |
| Chitindebe' | Él (ella) va a combatir, va a pelear | |
| Chitindecabe' | Ellos van a combatir, van a pelear | |
| Chitindelú' | Vas a combatir, vas a pelear, vas a luchar | |
| Chitindenu' | Vamos a combatir, vamos a pelear | |
| Chitindetu' | Ustedes van a combatir, van a pelear | |
| Chitíshe' | Voy a voltear | |
| Chitíxhe' | Voy a pagar, voy a la caja a pagar | |
| Chitíxhe'lácabe | Voy a pagarles a ellos | |
| Chitíxhe'látu | Voy a pagarles a ustedes | |
| Chitíxhe'lii | Te voy a pagar | |
| Chitíxhu dónda | Vas a ser castigado, vas a pagar tu culpa | |
| Chitoobe | Va a comer | |
| Chitoocabe | Van a comer (ellos) | |
| Chitoolo' | Vas a comer | |
| Chitooshinu' | Vamos a cenar | |
| Chitooto | Van a comer (ustedes) | |
| Chituguí' | Calandria, ave amarilla | |
| Chiturí | Gallo | |
| Chituríqui | Canto del gallo | |
| Chivela | Chivela, población del istmo oaxaqueño, de guidxibéla pueblo de la carne | |
| Chiyube | Voy a buscar | |
| Chizaana' | Voy a dejar | |
| Chizaana'be | Va a dejar (él o ella) | |
| Chizaana'cabe | Van a dejar (ellos) | |
| Chizaanu' | Vas a dejar | |
| Chonna | Tres, trío, número tres | |
| Chonna chii | Tres pesos con diez centavos | |
| Chonna diidxa' | Tres palabras, tres noticas, tres pláticas, tres vocablos | |
| Chonna gande | Sesenta, tres pesos con veinte centavos | |
| Chonna garónda | Tres y medio, tres pesos con cincuenta centavos | |
| Chonna gayuaa | Trescientos, trescientas | |
| Chonna gubidxa zu'ni sáa | Tres días de fiesta ofrecerá | |
| Chonna xcua | En tres pedazos, partido en tres partes | |
| Chonnasi cayaadxa' | Sólo faltan tres | |
| Chu | Jesús (abreviación popular de nombre propio) | |
| Chu' | Vamos, vamonos | |
| Chú' dxi | Algún día | |
| Chu' ga'si | Vamos a dormir, vamonos a dormir | |
| Chu' guirá'nu | Vamos todos | |
| Chu' hra hrindani nisa | Vamos al manantial | |
| Chu' hra lidxe' | Vamos a mi casa | |
| Chu' ndu'canu biní | Vamos a sembrar, vamos a sembrar al mismo tiempo | |
| Chu' neza guete' | Vayamos al sur, vayamos por el camino del sur | |
| Chu' neza guiá' | Vayamos al norte, vayamos por el camino del norte | |
| Chu Rasgado | Jesús Irigoyen Rasgado, músico y compositor istmeño (1907-1948) | |
| Chubí | Vamos a casa, vamonos a casa | |
| Chubí' | Higo, fruto de la higuera | |
| Chubí xquidxinu | Vamonos a nuestro pueblo, vamonos a nuestro país | |
| Chú'ca | Que estén, que se queden en... | |
| Chucánu | Vamonos inmediatamente | |
| Chucu | Corto, corta, fracción de la palabra Nachucu' | |
| Chuchite | Vamos a jugar | |
| Chuchite shigabisunu | Vamos a jugar con trompos | |
| Chu'du guuze' | Nosotros vamos a cazar, nosotros vamos de pesca | |
| Chuduya' | Vamos a ver... Ej: chuduya' sáa = Vamos a la fiesta | |
| Chuduya' sáa | Vamos a la fiesta, vamos a ver la fiesta, vamos a ver la orquesta | |
| Chú'dxi'tu | Que estén ustedes calmados | |
| Chunu guuze' | Vamos a cazar, vamos de pesca | |
| Chunu guuze'benda | Vamos a pescar | |
| Chuppa | Dos | |
| Chuppa biaje | Dos veces | |
| Chuppa chii | Dos de a diez | |
| Chuppa chonna | Dos o tres, veintitrés, uno que otro, unos cuantos, contados con la mano | |
| Chuppa diidxa' | Dos palabras, dos idiomas | |
| Chuppa domi' | 25 centavos, moneda antigua | |
| Chuppa ga' | Doble, doblemente, exponencialmente, de dos en dos | |
| Chuppa gande | Cuarenta, dos monedas de veinte centavos | |
| Chuppa garonda | Dos y medio, dos pesos con cincuenta centavos | |
| Chuppa gayuaa | Doscientos, doscientas, 200 | |
| Chuppa gayuaa gande | Doscientos veinte, doscientas veinte | |
| Chuppa gayuaa iza | Bicentenario, doscientos años | |
| Chuppa gayuaa ne tobi | Doscientos uno, doscientas uno, 201 | |
| Chuppa iza | Dos años, veinticuatro meses | |
| Chuppa lategande | Cuarenta, dos veces veinte | |
| Chuppa miati' zeeda nezaguiá' | Dos personas vienen por el norte | |
| Chuppa ndaa | Dos porciones, dos trozos, dos partes, dos pedazos, en dos porciones | |
| Chuppa ndaa hraca ladxiduá' | Se me parte el corazón, mi corazón se parte en dos | |
| Chuppa ndaga | Una yunta, un par | |
| Chuppa ndaga yuuse | Una yunta de bueyes, dos reses, un par de bueyes | |
| Chuppa ne chuppa taapa | Dos más dos son cuatro | |
| Chuppa neza | Dos caminos, título de un son regional | |
| Chuppa neza sáa | Dos orquestas, dos bandas de música | |
| Chuppa tiru | Dos veces, dos ocasiones | |
| Chuppa xcua | En dos pedazos, partido por la mitad, partido en dos partes | |
| Chuppa yuuse ne shiiñi zudié | Dos reses y sus retoños daré | |
| Chura | Modelo, forma de algo, relacionado al vestido y la arquitectura | |
| Chuu' | Exista, esté, nomás, se tenga, llegue, que exista, que hubiera | |
| Chuu' dxi' | Esté calmado, esté tranquilo, esté sosegado, esté quieto, esté apacible, esté pacífico, esté reposado | |
| Chuu' dxi' zi | Nomás que esté calmado, nomás que esté tranquilo | |
| Chuu' dxi' zi nisa hri' | Nomás que amaine la lluvia, nomás que deje de llover | |
| Chuu' dxi' zini | Nomás que esté todo calmado, nomás que esté todo tranquilo, nomás que acaben las cosas, nomás que se tranquilicen las cosas | |
| Chuuzi ni | Nomás que exista, nomás que de frutos, nomás que esté en su punto | |
A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z
Ir al traductor en línea español - diidxazá