Vocabulario del idioma zapoteco istmeño (diidxazá)

La referencia obligada del zapoteco en Internet
Recopilación de Oscar Toledo Esteva y familia
Bicaa' ta Oscar Toledo Esteva ne binilidxi

 
Las mujeres de Juchitán son las gentes del trópico, que llevan vestidos casi luminosos, en que el color parece que canta.
Ca gunaa' sti guidxiguié' nabeza'ca hra hruzaani' gubidxa, nacu'ca lári hruzaani'ga, ne hru'lui cayuunda.

 

A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z

Ch
Zapoteco
 
  Significado en castellano
 
Cháa'  Voy, iré, me dirijo
Cháa' guete'  Voy abajo, voy al sur
Cháa' guiá'  Voy arriba, voy al norte
Cháa' luguiaa'  Voy al mercado
Cháa' México  Voy a México, me dirijo a México
Chaahui'  Despacio, lento, poco, de bien, cuidadosamente
Chaahui' chaahui'  Poco a poco
Chaahui' chaahui' cayaca nadxielii  Poco a poco te estoy queriendo
Chaahui'du'ga'  Muy despacio, despacito, cuidadosamente, con calma, calmadamente, con lentitud, con paciencia, paciencia, sigilosamente
Chaahui'ga'  Muy lento, sin ruido, despacio, paulatinamente, lentamente, pacientemente, paciencia, quedo, gentilmente
Chá'ba'  Flojo, floja, ligero, lento, lenta, holgazán, perezoso, perezosa, indolente. Ej: nacha'ba' = es flojo
Chabé  Isabel, nombre propio
Cha'ca  Pájaro carpintero, enamorado, seductor, mujeriego, don Juan
Chagoola'  Enviado del novio para hablar con los padres de la novia y pedir su mano
Chahuite  Chahuites, población del istmo oaxaqueño situada al sur de Juchitán
Chalupa  Juego de lotería, juego de azar
Chapu  Chapopote
Chare  General Heliodoro Charis Castro (1896-1964), autodidacta juchiteco, héroe de la revolución mexicana, fue diputado y senador de la República Mexicana
Che  Apócope de José
Che Góme  Lic. José F. Gómez (1857-1911), revolucionario juchiteco
Che ndre  José Andrés, Andrés Henestrosa
Che tócabe (chi tócabe)  Van a comer
Checaa'  Por ahí, por ese rumbo, por ese lado
Checuyu  Cierto pájaro que anida en nido ajeno, cuclillo
Checha  César (abreviación popular de nombre propio)
Chee  Se va, va, parte de cheu'
Chefeedu'  José Alfredo (abreviación popular de nombre propio)
Cheguiigu'  A espaldas del río, detrás del río, al otro lado del río
Cheguiigu' guete'  Al otro lado del río por el sur
Cheguiigu' guiá'  Al otro lado del río por el norte
Cheguseenda' lii  Te voy a enviar, voy a enviarte, voy a mandarte
Cheguunda' ni diidxazá  Lo voy a cantar en zapoteco
Chehui'  José Luis (abreviación popular de nombre propio)
Chemín  José Benjamín (abreviación popular de nombre propio)
Cherí'  Por aquí, de este lado, aquí, por este rumbo, por este lugar, por acá
Cherí' cherica'  Por aquí y por allá
Cherí' gasti' nuu  De este lado no hay nada
Cherí' gasti' pe nuu  De este lado casi no hay nada
Cherica'  Por aquel lado, por allá, del otro lado, al otro lado
Cherica' guidxi  Al otro lado del pueblo
Cherica' nuu guidxilayú  Del otro lado está el mundo
Chesáana' hra nuulu'  Voy a llevar donde te encuentras, voy a llevartelo donde estás
Cheu'  Te vas, vas
Cheu' hra lidxi' nñou  Vas a la casa de tu mamá
Chi  Acción particular de realizar, va, voy, ir
Chi aca sáa  Se va a celebrar una fiesta, va a haber fiesta
Chi chaganalu' la'  ¿Te vas a casar?
Chi gacania' lii  Te voy a ayudar, permitame ayudarlo
Chi gudie'  Voy a dar, para
Chi gudie' ti ndaga yú  Voy a dar una porción de terreno, daré la parte de un terreno
Chi gudxibaluna'nu'  Vamos a festejar, vamos a homenajear, vamos a brindar un festejo, vamos a elevar con nuestras manos
Chi gué'  Voy a beber, voy a almorzar, voy a desayunar
Chi güe'  Voy a decir, voy a contar
Chi güe'niá' látu'  Les voy a contar, les contaré, les relataré a ustedes
Chi güe'niá' lii ti guendarusiguii  Te voy a contar un cuento, te voy a contar una fábula
Chi güe'niáni' lii  Te voy a contar, te lo voy a decir, te voy a relatar
Chi guiaaba nanda  Va a haber frío
Chi guiaaba nisa guie  Va a llover
Chi guiaaba ti nanda  Va a haber un frío
Chi guia'ri shubande  El maíz cocido se va a limpiar de cal, el maíz cocido se va a lavar
Chi guina'ba lii  Te voy a pedir, te pido
Chi guindáalu' yága  Vas a partir la madera
Chi guindáani'  Se va a repartir, se va a fraccionar
Chi guindade' cuananashi  Voy a cortar fruta, voy a cosechar las frutas
Chi guindade' niza  Voy a cosechar maíz
Chi guiniinu' diidxazá  Vamos a hablar zapoteco
Chi guiniinu' guirá'nu diidxazá  Vamos a hablar todos en zapoteco
Chi guishuuba'nu  Vamos a nadar
Chi guishuuba'nu guirá'nu  Vamos todos a nadar
Chi guisiila'dxi'lu  Vas a descansar
Chi gúndaachi'nu  Vamos a vigilar, vamos a espiar
Chi gundáa'lu láme  Vas a liberar al animal
Chi gúne' guendaró  Voy a hacer la comida
Chi gunidxi'ña' lu' ixhí  Vas a trabajar mañana
Chi guniibi' bi  Va a mecer el aire, va a azotar el viento
Chi guseenda  Voy a enviar
Chi guseenda ti diushi ca binixquidxe'  Voy a enviar un saludo a mis paisanos
Chi gushooñenu'  Vamos a correr
Chi gushooñenu' lu dani  Vamos a correr en el cerro
Chi guundalu'  Vas a cantar, vas a ir a cantar
Chi guyáa  Voy a bailar
Chi guziide lii  Te voy a enseñar
Chi guziide lii ganadxi'lu  Te voy a enseñar a querer
Chi guzuluá  Voy a comenzar
Chi guzuluá ti yoo  Voy a comenzar a edificar una casa
Chi guzuluá yoo stine  Voy a comenzar a edificar mi casa
Chi hria  Se va a limpiar, se va a disolver
Chi ichaganabe  Él o ella va a casarse
Chi ichaganacabe  Van a casarse ellos
Chi ichaganalu'  Vas a casarte
Chi ichagananu'  Vamos a casarnos
Chi ichaganatu  Ustedes van a casarse
Chi ichaganaya'  Voy a casarme
Chi ipapa'  Va a volar, va a despegar
Chi iziide'  Voy a aprender
Chi saadu sti guidxi  Vamos de vacaciones, vamos a pasear a otra ciudad
Chi tahua' ti benda  Voy a comer un pescado
Chi tahua' ti buyu'  Voy a comer un pollo
Chi tahua' ti guchachi'  Voy a comer una iguana
Chi tahua' tobi  Voy a comer uno
Chi tahua'yá lii'  Te voy a morder
Chi tiide'  Voy a pasar, con permiso, con su permiso
Chi tiidibe'  Va a pasar, ella va a pasar
Chi tócabe (che tócabe)  Van a comer
Chi tócabe buyu'  Van a comer pollo
Chi tócabe ti buyu'  Van a comer un pollo
Chi ugaabá'  Voy a contar, voy a contabilizar
Chi ugaababe'  Va a contar, va a contabilizar (él, ella)
Chi ugaababe' pánda buyu'  Va a contar cuantos pollos son
Chi ugaababe' pánda buyu' nápabe'  Va a contar cuantos pollos tiene él (ella)
Chi ugaababe' pánda buyu' nápu'  Va a contar cuantos pollos tienes
Chi ugaababe' pánda yuuse'  Va a contar cuanto ganado hay
Chi ugaabanu' ni  Vamos a contarlo, vamos a contabilizar
Chi ushale  Voy a abrir, va a abrir
Chi uzáa  Voy a cumplir, voy a contar (números)
Chiaca'zilú'  Va a acontecer, va a suceder
Chiaca'zilú' lii  Te va a suceder
Chibi'  Se va, regresa a su casa, se va a su casa
Chibidu'  Nos vamos a casa, ya nos vamos
Chibié'  Me voy, regreso a mi casa, me voy a casa
Chibié'nia lii  Me voy a casa contigo, me voy contigo, regreso contigo
Chibi'ne nuu  Para llevar a casa, para llevar, para que llevemos a la casa
Chicáa  Voy a traer, voy a tomar, voy a coger
Chicáa nisa  Voy a traer agua
Chicaa nu  Vamos a traer
Chicaa nu buyu'  Vamos a traer el pollo
Chicáa stobi  Voy a tomar otro
Chicaa ti hríi nisa  Va por un cántaro de agua, irá por un cántaro de agua
Chicáa ti hríi nisa  Voy por un cántaro de agua, iré por un cántaro de agua
Chicaa tobi  Va a tomar uno
Chicáa tobi  Voy a coger uno, voy a traer uno
Chicapa  Pueblo del istmo oaxaqueño, Chicapa de Castro
Chicué' chicué'  Sigilosamente, disimuladamente, paso a paso, paso a pasito, media vuelta con sigilo, con sigilo, con disimulo
Chicuyu  Conjunto de garrapatas, lugar de garrapatas
Chichíite'  Voy a jugar
Chichíite' ne bidóla  Voy a jugar con la pelota
Chichiite'be  Él (ella) va a jugar
Chichiite'be ne bidóla  Él (ella) va a jugar con la pelota
Chichiite'cabe  Ellos van a jugar
Chichiite'cabe ne bidóla  Ellos van a jugar con la pelota
Chichiite'lu  Vas a jugar
Chichiite'lu ne bidóla  Vas a jugar con la pelota
Chichiite'niá ne lábe  Voy a jugar con él
Chichiite'niá ne lácabe  Voy a jugar con ellos
Chichiite'niá ne lii  Voy a jugar contigo
Chichiite'nu  Vamos a jugar
Chichiite'nu ne bidóla  Vamos a jugar con la pelota
Chichiite'tu  Ustedes van a jugar
Chichiite'tu ne bidóla  Ustedes van a jugar con la pelota
Chido'no  Vamos a comer, vámonos a comer
Chido'no béla bihui  Vamos a comer carne de cerdo
Chidu'yadu'  Nosotros ya veremos, vamos a ver
Chidu'yanu'  Ya veremos, veremos, vamos a consultar, vamos a ver
Chidu'yanu' shidé nácabe  Vamos a ver de qué está hecho (él, ella)
Chigáaze  Voy a bañarme
Chigáaze'be  Él (ella) va a bañarse
Chigáaze'cabe  Ellos van a bañarse
Chigáaze'cabe hra guiigu'  Ellos van a bañarse al río
Chigáaze'cabe hra nisado'  Ellos van a bañarse al mar
Chigáaze'lu  Vas a bañarte
Chigáaze'nu  Vamos a bañarnos
Chigáaze'tu  Ustedes van a bañarse
Chigaca huadxí  Se va a hacer tarde
Chiga'gui  Se va a asar, se va a cocinar
Chiganda  Se va a colgar..., ya viene (tal fecha)
Chiganda biguié'  Se va a colgar el adorno de flores y frutas
Chiganda sáa shavizende  Ya viene la fiesta de Juchitán, va a haber fiesta en Juchitán
Chigánna  Voy a visitar
Chigapa  Va a cuidar, va a proteger
Chigá'se  Voy a dormir
Chiga'si cabe'  Van a dormir
Chigüé niálii ni bizaaca  Te voy a contar lo que me sucedió
Chiguedabe'  Él o ella va a venir, va a llegar
Chiguedacabe'  Ellos van a venir, van a llegar
Chiguedadu'  Vamos a venir, vamos a llegar
Chiguedalu'  Vas a venir, vas a llegar
Chiguedatu'  Ustedes van a venir, van a llegar
Chiguenda'  Voy a llegar, voy a venir
Chiguié'te  Voy a bajarme, me bajo
Chiguié'telu' la'  ¿Vas a bajarte?, ¿te vas a apear?
Chiguilate'  Se va a verter
Chigúne'  Voy a hacer, voy a realizar
Chigúne dxi'ña'  Voy a trabajar
Chigusulunu  Empezaremos, vamos a empezar, vamos a comenzar
Chiguunda'  Voy a cantar, voy a estudiar
Chigúunda' gui'chi'  Voy a leer
Chiguuya'  Voy a ver
Chiguuya' shi ga'chi' hrarí'  Veré que está oculto en este lugar, voy a ver que hay escondido aquí
Chiguyaa'  Voy a bailar
Chiguzugua'  Va a estar de pie, va a pararse
Chiguzuguá'  Voy a estar de pie, voy a pararme
Chii  Diez
Chii gayuaa  Mil, un mil, diez veces ciento
Chii gayuaa bexhu mboolo'  Mil pesotes, un billetote de a mil pesos
Chii iza  Una década, diez años
Chii iza ne gaayu'  Quince años, diez y cinco años
Chii ne chonna  Trece, diez y tres
Chii ne chuppa  Doce, diez y dos
Chii ne ga'  Diecinueve, diez y nueve
Chii ne gaayu'  Quince, diez y cinco
Chii ne gadxe  Diecisiete, diez y siete
Chii ne shono  Dieciocho, diez y ocho
Chii ne shoopa'  Dieciséis, diez y seis
Chii ne taapa  Catorce, diez y cuatro
Chii ne tobi  Once, diez y uno
Chiigánde  Doscientos, muchos
Chiigánde diushi  Muchos saludos
Chiisi'  Otros diez, diez más, con diez basta
Chiluuxhe'  Va a terminar, va a acabar
Chilúuxhe'  Voy a terminar, estoy acabando
Chimalapa  San Miguel Chimalapa, población del istmo oaxaqueño
Chin  Red de pesca, chinchorro, sonaja
Chinaaze'  Voy a agarrar
Chinaaze' bere ca  Voy a agarrar esa gallina
Chindaa  Va a partir, va a trozar
Chindáa  Voy a partir, voy a trozar
Chindaabe'  Partirá una fruta, él va a partir, ella va a cortar
Chindaacabe'  Partirán una fruta, ellos van a cortar, ellas van a trozar
Chindaalu'  Partirás una fruta, vas a partir, vas a cortar
Chindaanu'  Partiremos una fruta, trozaremos, cortaremos
Chindabe'  Llegara, arribara
Chindacabe'  Llegaramos, arribaramos
Chindadidu'  Vamos a pizcar, vamos a cortar, vamos a desprender
Chindadidu' niza  Vamos a pizcar mazorca
Chindalu'  Llegaras, arribaras
Chindanu'  Todos llegaramos, arribaramos
Chindaya'  Llegaré, arribaré
Chindé'  Voy a sacar, voy a extraer
Chindí'be'  Va a escoger, va a seleccionar (él, ella)
Chindí'be'laa  ¿Va a escoger?, ¿va a seleccionar? (él, ella)
Chindí'cabe'laa  ¿Ellos van a escoger?, ¿van a seleccionar?
Chindí'du'laa  ¿Vamos a escoger?, ¿vamos a seleccionar?
Chindié'  Voy a escoger, voy a seleccionar, voy a elegir
Chindié' ni chitahua'  Voy a escoger lo que voy a comer
Chindié' ti shandié nashi  Voy a escoger una sandía dulce
Chindí'lu'laa  ¿Vas a escoger?, ¿vas a seleccionar?
Chindí'nu'laa  ¿Todos vamos a escoger?, ¿todos vamos a seleccionar?
Chindí'tu'laa  ¿Ustedes van a escoger?, ¿van a seleccionar?
Chindu'a  Voy a meter, voy a...
Chindu'a biní  Voy a sembrar
Chindu'a le' láme  Lo voy a poner en el corral, lo voy a enjaular
Chindu'a luá'  Voy a echar un vistazo, voy a ver, echaré un vistazo, iré a observar, observaré
Chindu'be  Él (ella) va a meter, va a...
Chindu'cabe  Ellos van a meter, van a...
Chindu'du biní  Nosotros vamos a sembrar
Chindu'du le' lácame  Los vamos a poner en el corral, los vamos a enjaular
Chindu'lu  Vas a meter, vas a...
Chindu'nu  Vamos a meter, vamos a...
Chindu'nu biní  Vamos a sembrar
Chindu'tu  Ustedes van a meter, van a...
Chinduu lú'  Echará un vistazo, irá a observar, observará
Chinduu lú' ziou  Solo irás a echar un vistazo, solo irás a observar, observarás
Chinduuá biní  Voy a sembrar
Chiné náa zitu  Que me lleve lejos, me va a llevar lejos
Chinea' lii  Te acompaño, te llevo
Chine'sa'  Voy a orinar, voy a mear
Chingón  El héroe de la película, el hombre destacado, el que vence los obstáculos
Chinguiili  Cosquilla
Chinta  Jacinta (abreviación popular de nombre propio)
Chintacamaya  Juego, columpiar y sacudir con la hamaca por diversión
Chipiona  Aguas preparadas, aguas frescas, agua de limón
Chiqué  Antes, antaño, en el pasado, los viejos tiempos
Chiqué guyuu'  Antes había, hubo, anteriormente existió
Chiqué guyuu' bidxiña ne bihui gui'shi'  Antes había venados y jabalíes
Chiqué ne nagási  Antes y ahora, antaño y hoy, antes y actualmente
Chiqué nga  En ese entonces, años atrás
Chiquitra'ca'  Cohete infantil, triquitraque, fuego artificial
Chisa  Ardilla
Chisa huiini  Ardillita
Chisaadu'  Caminaremos, vagaremos, iremos de vacaciones
Chisaaya'  Voy a caminar, voy a pasear
Chisaaya' niruá' na  Me voy a adelantar, me voy adelante
Chishaana  Va a dar a luz, va a parir
Chishe  Rápido, pronto, apurate, apúrese, de prisa, date prisa, con presteza, prontitud, rapidez, instar, apresurar, no tardes
Chishe cushooñe' dxi  Apurate que el tiempo pasa, apurate que ya es tarde, apurate que el tiempo apremia
Chishe gudá' cherí'  Ven aquí de prisa, rápido ven aquí
Chishe ne naguenda  Pronto y rápido
Chisié  Voy a comprar
Chisié tanguyú sti cadxiiñe'  Voy a comprar muñecas para mis hijas
Chisié tanguyú sti dxiiñe'  Voy a comprar una muñeca para mi hija
Chisilu' la'  ¿Vas de compras?
Chitabi'be'  Va a curar con las manos, va a dar masaje
Chitahua'  Voy a comer
Chitibe' hruá'  Voy a cepillarme los dientes, voy a lavarme la boca
Chitibe' na'ya  Voy a lavarme las manos
Chitibina'be'  Él (ella) va a lavarse las manos
Chitibina'cabe'  Ellos van a lavarse las manos
Chitibina'du'  Vamos a lavarnos las manos
Chitibina'lu'  Vas a lavarte las manos
Chitibina'nu'  Todos vamos a lavarnos las manos
Chitibina'tu'  Ustedes van a lavarse las manos
Chitidxe'  Voy a decir, voy a hablar, voy a confesar, voy a comunicar, comunicaré
Chitidxe' lácabe  Voy a decirles
Chitidxe' lácabe guxhidxi'cabe Naila  Voy a decirles que interpreten la canción Naila, voy a decirles que toquen Naila
Chitidxe' ni  Lo voy a decir, lo voy a hablar, voy a confesarlo
Chitidxe'lii lu sáa stidu  Te voy a contar sobre nuestras festividades
Chitidxe'lii ti guendanagachi  Te voy a contar un secreto
Chitié  Voy a tomar asiento, voy a sentarme
Chitínde'  Voy a combatir, voy a pelear
Chitinde'  Va a combatir, va a pelear
Chitindebe'  Él (ella) va a combatir, va a pelear
Chitindecabe'  Ellos van a combatir, van a pelear
Chitindelú'  Vas a combatir, vas a pelear, vas a luchar
Chitindenu'  Vamos a combatir, vamos a pelear
Chitindetu'  Ustedes van a combatir, van a pelear
Chitíshe'  Voy a voltear
Chitíxhe'  Voy a pagar, voy a la caja a pagar
Chitíxhe'lácabe  Voy a pagarles a ellos
Chitíxhe'látu  Voy a pagarles a ustedes
Chitíxhe'lii  Te voy a pagar
Chitíxhu dónda  Vas a ser castigado, vas a pagar tu culpa
Chitoobe  Va a comer
Chitoocabe  Van a comer (ellos)
Chitoolo'  Vas a comer
Chitooshinu'  Vamos a cenar
Chitooto  Van a comer (ustedes)
Chituguí'  Calandria, ave amarilla
Chiturí  Gallo
Chituríqui  Canto del gallo
Chivela  Chivela, población del istmo oaxaqueño, de guidxibéla pueblo de la carne
Chiyube  Voy a buscar
Chizaana'  Voy a dejar
Chizaana'be  Va a dejar (él o ella)
Chizaana'cabe  Van a dejar (ellos)
Chizaanu'  Vas a dejar
Chonna  Tres, trío, número tres
Chonna chii  Tres pesos con diez centavos
Chonna diidxa'  Tres palabras, tres noticas, tres pláticas, tres vocablos
Chonna gande  Sesenta, tres pesos con veinte centavos
Chonna garónda  Tres y medio, tres pesos con cincuenta centavos
Chonna gayuaa  Trescientos, trescientas
Chonna gubidxa zu'ni sáa  Tres días de fiesta ofrecerá
Chonna xcua  En tres pedazos, partido en tres partes
Chonnasi cayaadxa'  Sólo faltan tres
Chu  Jesús (abreviación popular de nombre propio)
Chu'  Vamos, vamonos
Chú' dxi  Algún día
Chu' ga'si  Vamos a dormir, vamonos a dormir
Chu' guirá'nu  Vamos todos
Chu' hra hrindani nisa  Vamos al manantial
Chu' hra lidxe'  Vamos a mi casa
Chu' ndu'canu biní  Vamos a sembrar, vamos a sembrar al mismo tiempo
Chu' neza guete'  Vayamos al sur, vayamos por el camino del sur
Chu' neza guiá'  Vayamos al norte, vayamos por el camino del norte
Chu Rasgado  Jesús Irigoyen Rasgado, músico y compositor istmeño (1907-1948)
Chubí  Vamos a casa, vamonos a casa
Chubí'  Higo, fruto de la higuera
Chubí xquidxinu  Vamonos a nuestro pueblo, vamonos a nuestro país
Chú'ca  Que estén, que se queden en...
Chucánu  Vamonos inmediatamente
Chucu  Corto, corta, fracción de la palabra Nachucu'
Chuchite  Vamos a jugar
Chuchite shigabisunu  Vamos a jugar con trompos
Chu'du guuze'  Nosotros vamos a cazar, nosotros vamos de pesca
Chuduya'  Vamos a ver... Ej: chuduya' sáa = Vamos a la fiesta
Chuduya' sáa  Vamos a la fiesta, vamos a ver la fiesta, vamos a ver la orquesta
Chú'dxi'tu  Que estén ustedes calmados
Chunu guuze'  Vamos a cazar, vamos de pesca
Chunu guuze'benda  Vamos a pescar
Chuppa  Dos
Chuppa biaje  Dos veces
Chuppa chii  Dos de a diez
Chuppa chonna  Dos o tres, veintitrés, uno que otro, unos cuantos, contados con la mano
Chuppa diidxa'  Dos palabras, dos idiomas
Chuppa domi'  25 centavos, moneda antigua
Chuppa ga'  Doble, doblemente, exponencialmente, de dos en dos
Chuppa gande  Cuarenta, dos monedas de veinte centavos
Chuppa garonda  Dos y medio, dos pesos con cincuenta centavos
Chuppa gayuaa  Doscientos, doscientas, 200
Chuppa gayuaa gande  Doscientos veinte, doscientas veinte
Chuppa gayuaa iza  Bicentenario, doscientos años
Chuppa gayuaa ne tobi  Doscientos uno, doscientas uno, 201
Chuppa iza  Dos años, veinticuatro meses
Chuppa lategande  Cuarenta, dos veces veinte
Chuppa miati' zeeda nezaguiá'  Dos personas vienen por el norte
Chuppa ndaa  Dos porciones, dos trozos, dos partes, dos pedazos, en dos porciones
Chuppa ndaa hraca ladxiduá'  Se me parte el corazón, mi corazón se parte en dos
Chuppa ndaga  Una yunta, un par
Chuppa ndaga yuuse  Una yunta de bueyes, dos reses, un par de bueyes
Chuppa ne chuppa taapa  Dos más dos son cuatro
Chuppa neza  Dos caminos, título de un son regional
Chuppa neza sáa  Dos orquestas, dos bandas de música
Chuppa tiru  Dos veces, dos ocasiones
Chuppa xcua  En dos pedazos, partido por la mitad, partido en dos partes
Chuppa yuuse ne shiiñi zudié  Dos reses y sus retoños daré
Chura  Modelo, forma de algo, relacionado al vestido y la arquitectura
Chuu'  Exista, esté, nomás, se tenga, llegue, que exista, que hubiera
Chuu' dxi'  Esté calmado, esté tranquilo, esté sosegado, esté quieto, esté apacible, esté pacífico, esté reposado
Chuu' dxi' zi  Nomás que esté calmado, nomás que esté tranquilo
Chuu' dxi' zi nisa hri'  Nomás que amaine la lluvia, nomás que deje de llover
Chuu' dxi' zini  Nomás que esté todo calmado, nomás que esté todo tranquilo, nomás que acaben las cosas, nomás que se tranquilicen las cosas
Chuuzi ni  Nomás que exista, nomás que de frutos, nomás que esté en su punto

Continúa...

A B C Ch D F G H I J L M N Ñ O P Q R S T U V X Y Z

Ir al traductor en línea español - diidxazá

Retorno a Diidxazá