Letras de canciones populares en diidxazá y castellano
 
Diidxazá nga diidxa nabani nagási
Actualmente el zapoteco es una lengua viva
 
Letras de canciones:
 
• El jardín de mi madre
• Naila
• Bola lari
• La llorona
• El feo
• La petrona
Na Siria ne shiaga, dxi bisaa' iza.

Le' sti nñiá'

Hralidxi nñiá napa' ti le'
hra hruzee ne hruchuugu' guié'
guirá siadó'

Hrúuya' hriguni lu xpido'
hrunduuba' shixhe' ndani yoo
ñuladxi' piou

Ne ma biza'ya' tibizé
pa gusibáa pa gusiguié
de shuga dxaa

Hriuuladxe' gúuya' guirá' guie'stiá
guirá' biduaa bizuá' nñia'
nuu ca naga'.

Pa ñedaguuyalu'
hra le' huiini sti nñiá'
ora cusee
ñuladxi' lu'

De zitu hriuushiilu' yú
ñuladxu' purti sicarú
ñuuyu' gundani la'sa yú
ne sapandú

Hralidxi nñia' huadxí siado'
binni huará nuu ladxidó'
ma canasí'
shisha gucuí pa biaaba gui
hralidxi ñiá' guiráni' nuu
de pitu yú zadxe'lu para stuíi

Sicarú nga gápu ti le'
ndanini gápu ti bizé
dxaa guirá dxi

De mani' huiini zee lu bi
zuuya'ni ziete
ne za'bí
ziula'dxini

Ne lii nápu nisa guzeú
nisa gueu' ne ni quíbineu
ni hrisaa' neu'

Pur ti pa zitu nuu bizé
shianga naná ni ora que
paraa ndi cheu'

Ca guié guchí ca guié' shiña'
Guié' quichi' ne guirá' ga'
hra le' sti nñiá'

Náa' hracanía' lá ma cuzée'
pur lánga bi'ne' dxa bizé
ti nadxiie lá

Naa ma chiluuxhe'
ma chibié'
nashudxe' ma stale güée
yanna ma cháa

Pacaa zadxiichi' na chabé
pa guiua' hra yoo
nashudxe' dxe'
zaguiñe' náa

Cani' canié' hri laa dxandi'
que chi gusia'ndatu' ni
qui hrinié siá

Dxandi' nga bi'ne' dxa bizé
ne dxandi'nga nñiá chabé
de neza guiá'

Hralidxi nñiá' huadxísiadó'
binnihuará nuu ladxidó
ma canazíi
shisha gucui pa biaaba gui
hrali dxi nñiá' guiráni' nuu
de pitu yú zadxe'lu para stuíi

Letra de César López

 

El jardín de mi madre

La casa de mi madre tiene un jardin,
donde riega y corta flores
cada mañana.

La veo arreglar sus santos,
barrer toda la casa
verlo te agradaría.

Y ya construí un pozo,
que reboza de agua
sea verano u otoño.

Me gusta ver las flores de albahaca,
los plátanos que sembró mi madre
están frondosos.

Si llegaras a ver
el jardincito de mi madre
cuando los riega
verlo te gustaría.

A lo lejos hueles tierra mojada,
te gustaría lo bonito
que germinó el la'sa yú
y el sapandú.

Por la mañana en la casa de mi madre
los que tienen depresión
vienen a comprar
algo para hervir si se sienten mal.
En su casa todo hay,
hasta flautas de barro para los nervios.

Es grato que tengas un jardín,
con un pozo
rebosando todos los dias.

Hasta los pajaros verán
y bajarán,
se posarán
y disfrutarán.

Tienes agua para cultivar,
tomar y lavar
lo que llevas puesto.

Si lejos queda el pozo
es penosa la tarea,
¿y adonde irías?.

Flores amarillas, rojas,
blancas y otras más,
en el jardín de mi mamá.

Yo la ayudo en el riego,
y porque la adoro
hice aquel pozo.

Estoy por acabar,
y me marcho,
estoy mareado y tome mucho,
ahora sí me voy.

Doña Isabel se enoja
si llego borracho
a su casa,
me castigará.

Lo que digo es verdad,
no lo vayan a olvidar
no hablo por hablar.

Cierto es que hice el pozo,
y que mi madre es doña Isabel
la del norte del poblado.

Por la mañana en la casa de mi madre
los que tienen depresión
vienen a comprar
algo para hervir si se sienten mal.
En su casa todo hay,
hasta flautas de barro para los nervios.

Traducción de Oscar Toledo Esteva

 

Naila

Cuzaani' beeu ti gueela',
Naila cayu'na' neza luá'.
Hrabibe náa ne diidxa do',
gulaquibe ladxido'be lu hruá'.

Gudxelaabe shiñé cayu'nabe,
ne gudxibenáa sacarí:
ma gudxite' lii ne sti nguiiu,
ma cadi stiu nga ladxiduaya.

Ma gudxite' lii ne sti nguiiu,
ma cadi stiu nga ladxiduaya.

Naila, gudxi náa shiñé cuza'nu náa,
huati, nanu cou nadxiélii;
bibigueta ne náa, cadiguyubu stobi.
Cabeeza lii ti pa qui guínilu',
zuninálu' ladxiduáya.

Naila, gudxi náa shiñé cuza'nu náa,
huati, nanu cou nadxiélii;
bibigueta ne náa, cadiguyubu stobi.
Cabeeza lii ti pa qui guínilu',
zuninálu' ladxiduáya.

Traducción de Oscar Toledo Esteva

 

Naila

En una noche de luna,
Naila lloraba ante mi.
Ella me hablaba con ternura,
puso en mis labios su dulzura.

Yo le decía porqué lloraba,
ella me contestó así:
ya me embriagué con otro hombre,
ya no soy Naila para tí.

Ya me embriagué con otro hombre,
ya no soy Naila para tí.

Naila, di porqué me abandonas,
tonta, si bien sabes que te quiero;
vuelve a mi, ya no busques otro sendero.
Te perdono porque sin tu amor,
se me parte el corazón.

Naila, di porqué me abandonas,
tonta, si bien sabes que te quiero;
vuelve a mi, ya no busques otro sendero.
Te perdono porque sin tu amor,
se me parte el corazón.

Letra de Chu Rasgado

 

Bola lari

Nase febe huadxí zénda' de hra ñaa.
Hra basoo zénda' bibapa ladxiduá',
tihua lii, sheela' huiine', bisaanu' náa
¡Shi guiní' binni! Lii pe' careeu' zacá.

Stale stale pe' nga bicheeu,
ti que ña'bu' náa pa ma' cheu':
nisi guca í'cu' ne zeu':
ni hribaque', ni hracua' gucoou' zeneu'.

De dxi lii gushañeeu' de hra lídxinu,
hriasacaanda' hreguuya' xcuzina lu':
xpladuyú lu' xninchaa lu' ne xquiiche lu',
de dxi zeelu' guirá'ni neshe' hrilú.

Ora hrase', ora hribáne'
lii zuguaa lu' lu xquendabiaane'.
Ya que sha pa huandí' ma' zeu'
shabayuxhe' gu'yu' tu guseendaneu'.

Yanna ma stale binni hruuya' ni':
Guendasheela' nuu yanna cadi dxandi'.
Hrati yuze ne bere, la' pa' huadxí...
ora que si hruluí guirá' ni huandí'.

Pa ñuu xquendabiaanilu' liá,
que ñuu dxi nizá lu' zacá.
Cananíu' guleeu guixhi' luá'.
¡Co' sha shuncu! Pa nga ni...
¡Nuu hru' gunaa'!

Letra de Juan Stubi y Taquio Nigui

 

Ropaje

De la milpa venía en la tarde un jueves.
Por la ladrillera se me alborotó el corazón,
era que tú, mujercita, me dejaste.
¡Que dirán todos! que tú también eres de esas.

Demasiados errores tuviste,
al no decirme que te ibas:
desvariaste y te fuiste:
hasta mis trapos te llevaste.

Desde que dejaste nuestra casa,
adormilado me levanto y veo tu cocina:
utensilios, metate y tus platos,
desde que no estás están boca abajo.

Dormido o despierto
siempre estás en mis pensamientos.
Si de verdad ya te fuiste
con alguien regresame mis ropas raídas.

Mucha gente comenta:
Hoy las bodas parecen mentiras.
Se sirve res, gallina y corona de flores en la tarde...
en eso todo parece real.

Si fueras una dama, mujer,
no terminarías de esa manera.
Pregonas que me quitaste una venda.
¡Tampoco querida! Si a eso vamos...
¡Aún hay mujeres!

Traducción de Oscar Toledo Esteva.

 

Gunaa' nibí'na

Guira' hra'bica náa yaase,
gunaa' nibí'na,
yaase', ni nánna hranashí.

Bizéete

Náa náca' ti guiña' nayaa',
gunaa' nibí'na,
nayana', ne nanishe.

Bizéete

¡Ay!, gunaa' nibí'na stine,
gunaa' nibí'na,
liinga shunca stine.

Bizéete

Zabe'cabe náa dxi ganashie'lii,
gunaa' nibí'na,
ne nabé qui zusia'nda' lii.

Ti dxi zire'lu hra yú'du'
gunaa' nibí'na,
ora bíya' zidi'du.

Bizéete

Sicarúpe bidaani' neelu,
gunaa' nibí'na,
zaca'náa ti shunaxhi lii.

Bizéete

Za'cu ti cayánashie'lii,
gunaa' nibí'na,
hracala'dxu', jma ganashie'lii.

Bizéete

Pa ma bidié lii guendanabani stine,
gunaa' nibí'na,
shiru' hracala'dxu', hracala'dxu' má.

Za'cu ti cayánashie'lii,
gunaa' nibí'na,
hracala'dxu', jma ganashie'lii.

Bizéete

Pa ma bidié lii guendanabani stine,
gunaa' nibí'na,
shiru' hracala'dxu', hracala'dxu' má.

Traducción: Oscar Toledo Esteva

 

La Llorona

Todos me dicen; el negro,
llorona,
negro pero cariñoso.

Estribillo

Yo soy como el chile verde,
llorona,
picante, pero sabroso.

Estribillo

¡Ay! de mi llorona,
llorona,
tú eres mi shunca.

Estribillo

Me quitaran de quererte,
llorona,
pero, de olvidarte nunca.

Salías del templo un día,
llorona,
cuando al pasar yo te vi.

Estribillo

Hermoso huipil llevabas,
llorona,
que la virgen te creí.

Estribillo

Si porque te quiero, quieres,
llorona,
quieres que te quiera más.

Estribillo

Si ya te he dado la vida,
llorona,
que más quieres, quieres más.

Si porque te quiero, quieres,
llorona,
quieres que te quiera más.

Estribillo

Si ya te he dado la vida,
llorona,
que más quieres, quieres más.

 

 

Ti Feu

Sa' guinícabe náa xpadua huíine
sa' guinícabe quepe che iní lu,
shíndi donda ni nápa' ti feu náa
sa' guinícabe náa xpadua huíine
shíndi donda ni nápa' ti feu náa

Lii ma nannu ca feu nga hranashii
hrudí guidubi ladxidó'
ne zachaganá ne líi

(Se repite)

Lii nga nannu pabiá nga nadxiélii
ladxiduá' nga nadxié ne lii
pa guiní cabe náa neza lú'lu
gudxi lácabe náa nga xpidó'lu

Lii ma nannu ca feu nga hranashii
hrudi guidubi ladxidó'
ne zachaganá ne líi

(Se repite)

Lii nga nannu pabiá nga nadxiélii...

Lii ma nannu ca feu nga hranashii...

Versión en zapoteco: Juan Luis Toledo

 

El Feo

Que murmuren de mí, vida mía,
deja que lo hagan, no digas nada,
qué culpa tengo si soy un feo,
que murmuren de mí, vida mía,
qué culpa tengo si soy un feo.

Tú sabes que un feo sabe amar,
entrega todo su corazón
y te llevará al altar.

(Se repite)

Tú sabes cuánto te amo,
mi corazón te ama tanto;
si murmuran de mí en tu presencia,
diles que soy tu ídolo santo.

Tú sabes que un feo sabe amar,
entrega todo su corazón
y te llevará al altar.

(Se repite)

Tú sabes cuánto te amo...

Tú sabes que un feo sabe amar...

Autor: Demetrio López López "Deeme"

 

La Petrona

Ndí ngá son ni la' Petrona
Cheguunda'ni diidxazá..... (se repite)
Purtí dúnábée huashié'binnixquíidxé'
hrienechaahui' didxastiá..... (se repite)

Nécape' nuu tu hridxi'chi
quépe hrisa'la'dxe' lá.....
Shi dónda nápa' tí hru'ndá ca son hrí
ne diidxá ni guleniá'.....

Lii hrunibio'u náa, Petrona,
Guiru'ti' qui hrunena'ya.....
Pa núza'bé shisha dónda, Petrona;
dónda tí pur lii hresaaya'.....

Purtí no'u Shandú niré'nu.
¡Nisi zacanga hrini'lu!.....
Gudi'di Shandú, yanna ma nou', PASCUA
tí gú'ya có'u ga'le Niñu.....

Ora gudiide' hra li'dxu'
neegue' huadxí, bia'zécanda'.....
na nñióu': Hraca' zeeda' shéelalu Tona.....
nee pe' shiana no'u: ¡"Nin ñaanda"!.....

Tonahuiini. Lii ma nannú',
cayunné guiráa ni no'u.....
Aba'ti' huachee ne lii ¡Nja Petrona!
Shi gúcca sha ma qui nó'u.

Autor anónimo. Versión de Eustaquio Jiménez Girón.

 

La Petrona

Éste es el Son de Petrona,
que canto en zapoteco;
porque muy pocos paisanos
entienden bien el español.

Aunque hay gente que se molesta,
me tiene sin cuidado.
No tengo culpa si canto esta canción
con el idioma con que yo nací.

Tú me conoces, Petrona,
a nadie he lastimado;
si cometí alguna falta, Petrona,
mi amor por ti ha sido.

Dijiste que podríamos salir en "Todos los Santos",
pero siempre dices así.
Pasó "Todos los Santos", y ahora dices:
"Hasta la Navidad, para que veas el Nacimiento."

Cuando pasé por tu casa, ayer por la tarde,
ya oscureciendo, dijo tu mamá:
"Allá viene tu esposo."
Y airada exclamaste: "Ni soñarlo"

Petronita, tú sabes bien,
que hago lo que tú dices.
En nada te he fallado Petrona,
¿Qué ya no quieres conmigo?

Traducción de Oscar Toledo Esteva.

 

 

Volver a la página principal diidxazá